विश्व सोरायसिस दिवस (२९ अक्टोबर): वैज्ञानिक दृष्टि र नेपालको अवस्था
- LookBeyondMySkin
- कलंकमुक्त_समाज
- गुणस्तरीय_उपचार
- नेपाल
- प्रतिरक्षा_प्रणाली
- विश्व_सोरायसिस_दिवस
- सोरायसिस
सन् २०२६ को विषयवस्तु “Look Beyond My Skin” (मेरो छालाभन्दा पर हेरौं) रहेको छ। यसले विशेष गरी युवाहरूलाई केन्द्रमा राखेर रोगलाई केवल छालाको समस्या नभई समग्र व्यक्तिलाई बुझ्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।
सम्पादकीय टोली
अद्यावधिक
५ मिनेट पढाइ
सारांश
प्रत्येक वर्ष अक्टोबर २९ मा विश्व सोरायसिस दिवस मनाइन्छ। यो दिवस अन्तर्राष्ट्रिय सोरायसिस संघहरूको महासंघ (IFPA) ले सन् २००४ मा सुरु गरेको थियो र सन् २०१४ मा विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का सदस्य राष्ट्रहरूले औपचारिक मान्यता दिएका थिए। यसको मुख्य उद्देश्य सोरायसिस र सोरायाटिक आर्थराइटिसबाट प्रभावित व्यक्तिहरूको जीवन गुणस्तर सुधार गर्नु, गलत धारणा हटाउनु र गुणस्तरीय उपचारमा पहुँच बढाउनु हो।
सन् २०२६ को विषयवस्तु “Look Beyond My Skin” (मेरो छालाभन्दा पर हेरौं) रहेको छ। यसले विशेष गरी युवाहरूलाई केन्द्रमा राखेर रोगलाई केवल छालाको समस्या नभई समग्र व्यक्तिलाई बुझ्नुपर्ने सन्देश दिएको छ। विश्वभर करोडौं मानिस यस रोगबाट प्रभावित छन्। नेपालमा अस्पताल-आधारित अध्ययनहरूले छाला विभागका बिरामीमध्ये करिब २–३ प्रतिशतमा सोरायसिस देखिने बताएका छन् भने Global Psoriasis Atlas अनुसार चिकित्सक-निदानित प्रचलन करिब ०.३३ प्रतिशत रहेको छ। सीमित विशेषज्ञ सेवा, उच्च उपचार खर्च, ग्रामीण पहुँचको अभाव र सामाजिक कलंक नेपालका मुख्य चुनौती हुन्।
मुख्य किवर्डहरू: विश्व सोरायसिस दिवस, सोरायसिस, नेपाल, Look Beyond My Skin, प्रतिरक्षा प्रणाली, कलंकमुक्त समाज, गुणस्तरीय उपचार।
१. परिचय
सोरायसिस दीर्घकालीन, प्रतिरक्षा-मध्यस्थ (immune-mediated) र गैर-संक्रामक सूजनजन्य रोग हो। यसलाई प्रायः “छालाको रोग” भनेर मात्र बुझिन्छ, तर यो शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीको विकृति हो। यसमा प्रतिरक्षा प्रणालीले आफ्नै छालाका कोशिकाहरूलाई गलत तरिकाले आक्रमण गर्छ। विशेष गरी T-helper 17 (Th17) कोशिकाहरू सक्रिय भई इन्टरल्युकिन-१७ (IL-17), IL-२३ र TNF-α जस्ता प्रो-इन्फ्लेमेटरी साइटोकाइनहरू अत्यधिक उत्पादन गर्छन्। यसले छालाका केराटिनोसाइट कोशिकाहरूको वृद्धि चक्रलाई असामान्य रूपमा तीव्र बनाउँछ—सामान्य अवस्थामा २८–३० दिन लाग्ने प्रक्रिया केही दिनमै पूरा हुन्छ। परिणामस्वरूप रातो, बाक्लो र चाँदीजस्तो स्केली प्लाकहरू बन्छन्।
यो रोग केवल छालासम्म सीमित छैन। यो प्रणालीगत रोग हो जसले करिब एक तिहाइ बिरामीमा सोरायाटिक आर्थराइटिस, मुटु-रक्तनली प्रणालीमा सूजन, मेटाबोलिक सिन्ड्रोम, टाइप २ मधुमेह, मोटापा र मानसिक स्वास्थ्य समस्या (डिप्रेसन, चिन्ता) को जोखिम बढाउँछ। WHO ले सन् २०१४ मा यसलाई गम्भीर गैर-संक्रामक रोग (NCD) को रूपमा मान्यता दिएको छ र सन् २०१६ को Global Report on Psoriasis ले यसलाई दुखदायी, विकृत पार्ने र असक्षम बनाउने रोग भनेर वर्णन गरेको छ।
नेपालमा राष्ट्रिय स्तरको सटीक तथ्यांक सीमित छ। धेरै मानिसहरूले यसलाई कुष्ठरोग वा संक्रामक रोग सम्झन्छन्। समुदायमा यसलाई संक्रामक ठान्ने गलत धारणा र भेदभावका कारण बिरामीहरू रोग लुकाउने, सामाजिक गतिविधिबाट टाढा रहने र मानसिक तनावमा पर्ने समस्या व्यापक छ। सीमित छाला विशेषज्ञ (मुख्यतः शहरमा), ग्रामीण पहुँचको अभाव, जैविक औषधिको उच्च लागत र स्वास्थ्य बीमाको अपर्याप्त समेटाइले उपचार चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।
२. विश्व सोरायसिस दिवसको महत्त्व
IFPA ले सन् २००४ मा यो दिवस सुरु गरेको थियो। सन् २०१४ मा WHO को विश्व स्वास्थ्य सभाको प्रस्ताव (WHA67.9) ले अक्टोबर २९ लाई औपचारिक रूपमा विश्व सोरायसिस दिवस घोषणा गर्यो। यस दिवसले रोगको सही जानकारी फैलाउने, कलंक र भेदभाव अन्त्य गर्ने, अनुसन्धान र उपचारमा लगानी बढाउने तथा एकीकृत हेरचाह प्रणाली विकास गर्ने लक्ष्य राख्छ।
सन् २०२६ को “Look Beyond My Skin” अभियान युवाहरू (किशोरावस्था र युवा वयस्क) मा केन्द्रित छ। यसले उनीहरूको अनुभव सुन्न, आत्मसम्मान बढाउन र रोगलाई व्यक्तिको पहिचानभन्दा पर हेर्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।
३. सोरायसिसको वैज्ञानिक आधार
सामान्य अवस्थामा छालाको माथिल्लो तहका कोशिकाहरू करिब २८–३० दिनमा पूर्ण जीवनचक्र पूरा गर्छन्। सोरायसिसमा यो प्रक्रिया ३–७ दिनमै पूरा हुन्छ। नयाँ कोशिकाहरू अत्यधिक उत्पादन हुन्छन् तर पुराना समयमै झर्दैनन्, जसले बाक्लो, रातो र चाँदीजस्तो सेतो स्केली प्लाक बनाउँछ। यी प्लाक चिलाउने, दुख्ने वा फुट्ने हुन सक्छन्।
मुख्य प्रकारहरू:
प्लाक सोरायसिस (सबैभन्दा सामान्य, करिब ८०–९० प्रतिशत): घुँडा, कुहिनो, टाउको र तल्लो ढाडमा बाक्लो रातो प्लाक।
गट्टेट सोरायसिस: साना थोप्लाजस्ता दाग, प्रायः संक्रमणपछि।
इन्भर्स सोरायसिस: छालाको चिल्लो भाग (काखी, कम्मर, जननेन्द्रिय क्षेत्र) मा।
एरिथ्रोडर्मिक र पस्टुलर सोरायसिस: गम्भीर रूपहरू।
रोग विकासका तीन मुख्य कारक:
1. आनुवंशिक प्रवृत्ति: HLA-Cw6 लगायतका जीनहरूले जोखिम बढाउँछन्। परिवारमा रोग भएमा सम्भावना बढी हुन्छ।
2. वातावरणीय ट्रिगर: तनाव, स्ट्रेप्टोकोकल संक्रमण, छालामा चोट (Koebner phenomenon), चिसो मौसम, धुम्रपान, केही औषधि (बिटा-ब्लकर, लिथियम)।
3. प्रतिरक्षा विकृति: डेन्ड्रिटिक कोशिकाहरूले IL-२३ उत्पादन गर्छन्, जसले Th17 कोशिका सक्रिय बनाउँछ। यी कोशिकाहरूले IL-१७, IL-२२ र TNF-α निकालेर सूजनको चक्र चलाउँछन्। यसलाई “IL-२३/Th17/IL-१७ अक्ष” भनिन्छ, जुन आधुनिक उपचारको मुख्य लक्ष्य हो।
महत्त्वपूर्ण सत्य: सोरायसिस पूर्ण रूपमा गैर-संक्रामक हो। यो छुवाछुत, सासफेराइ वा व्यक्तिगत सम्पर्कबाट सर्दैन। यसलाई फोहोर, कुष्ठरोग वा एलर्जीसँग जोड्नु वैज्ञानिक रूपमा गलत हो।
उपचार: रोगको गम्भीरताअनुसार
हल्का: सामयिक औषधि (कोर्टिकोस्टेरोइड, भिटामिन डी एनालग, क्याल्सिन्युरिन इन्हिबिटर)।
मध्यम: फोटोथेरापी (UVB वा PUVA)।
गम्भीर: प्रणालीगत औषधि (मेथोट्रेक्सेट, साइक्लोस्पोरिन) वा जैविक (biologic) औषधि जसले IL-१७, IL-२३ वा TNF-α लाई लक्षित गर्छन्।
सोरायसिस निको हुने रोग होइन, तर वैज्ञानिक रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकिने दीर्घकालीन अवस्था हो। धुम्रपान र मद्यपानले रोग जटिल बनाउने प्रमाणित भएको छ।
४. नेपालको सन्दर्भ
"ग्लोबल सोरायसिस एटलसका अनुसार नेपालमा चिकित्सकद्वारा निदान गरिएको सोरायसिसको प्रकोप दर करिब ०.३३ प्रतिशत (०.२२–०.४९ प्रतिशत) र बिरामी स्वयंले प्रतिवेदन गरेको दर करिब ०.७८ प्रतिशत रहेको छ।" अस्पताल अध्ययनहरूले छाला विभागका बिरामीमध्ये २–३ प्रतिशतमा देखिने र प्लाक सोरायसिस सबैभन्दा सामान्य रहेको देखाएका छन्। पुरुषहरूमा अलि बढी देखिने प्रवृत्ति पनि पाइएको छ।
मुख्य चुनौतीहरू:
छाला विशेषज्ञ सीमित र शहरमा केन्द्रित
ग्रामीण पहुँचको अभाव
जैविक औषधिको उच्च लागत र उपलब्धताको समस्या
स्व-औषधि (OTC) को व्यापक प्रयोग
सामाजिक कलंक र मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव
स्वास्थ्य बीमामा पर्याप्त समेटिएको नहुनु
बिरामीहरूमा मेटाबोलिक सिन्ड्रोम, उच्च रगत चिनी र ट्राइग्लिसराइडको जोखिम बढेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। आर्थिक बोझ (उपचार खर्च, यातायात, उत्पादकत्व ह्रास) पनि उल्लेखनीय छ। धेरैजसो मानिसहरू यसलाई “कत्ले रोग” भनेर चिन्छन् र गलत रूपमा संक्रामक ठान्छन्, जसले भेदभाव र मानसिक तनाव बढाउँछ।
५. आवश्यक कदमहरू
नेपालमा यस दिवसको अवसरमा निम्न कदमहरू आवश्यक छन्:
युवा र ग्रामीण क्षेत्रमा केन्द्रित सार्वजनिक जनचेतना अभियान
प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा छाला रोग पहिचानको क्षमता विकास
राष्ट्रिय स्वास्थ्य बीमामा सोरायसिस उपचार र जैविक औषधि समेट्ने व्यवस्था
बहु-विषयक (dermatology, rheumatology, psychiatry, endocrinology) हेरचाह मोडेल
अनुसन्धान र राष्ट्रिय रजिस्ट्रीको स्थापना
बिरामी सहयोग समूह र मनोसामाजिक सहयोग
SODVELON (Society of Dermatologists, Venereologists and Leprologists of Nepal) जस्ता संस्थाहरूले यस दिशामा नेतृत्व लिन सक्छन्।
६. निष्कर्ष
नेपालमा सीमित स्रोतसाधन, विशेषज्ञ सेवाको अभाव र गहिरो सामाजिक अवरोधका बाबजुद पनि सोरायसिसबाट प्रभावित व्यक्तिहरूको जीवन गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सकिन्छ। यसका लागि तीनवटा अन्तर्सम्बन्धित प्राथमिकता आवश्यक छन्: जनचेतनाको व्यापक प्रसार, पहुँचयोग्य र निरन्तर उपचारको व्यवस्था, र कलंकमुक्त सामाजिक वातावरणको निर्माण।
पहिलो, जनचेतना नै सबैभन्दा शक्तिशाली र कम लागतको हस्तक्षेप हो। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि नेपालमा करिब ९० प्रतिशत समुदायले सोरायसिसलाई संक्रामक रोग ठान्छन् र आधाभन्दा बढी बिरामीले भेदभावको अनुभव गर्छन्। यस गलत धारणालाई वैज्ञानिक तथ्य—सोरायसिस गैर-संक्रामक, प्रतिरक्षा-मध्यस्थ प्रणालीगत रोग हो—मार्फत तोड्न सकिन्छ। “Look Beyond My Skin” अभियानले विशेष गरी युवाहरूलाई लक्षित गर्दै छालाको बाहिरी रूपभन्दा पर गएर व्यक्तिको आत्मसम्मान, भावना र सम्भावनालाई स्वीकार गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ। यस सन्देशलाई विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी, सामाजिक सञ्जाल र सामुदायिक कार्यक्रममार्फत फैलाउँदा कलंक घटाउन र बिरामीहरूलाई समयमै उपचार खोज्न प्रोत्साहित गर्न सकिन्छ।
दोस्रो, पहुँचयोग्य उपचार प्रणाली निर्माण गर्नु आवश्यक छ। Global Psoriasis Atlas अनुसार नेपालमा चिकित्सक-निदानित प्रचलन करिब ०.३३ प्रतिशत रहेको छ भने अस्पताल-आधारित अध्ययनहरूले छाला विभागका बिरामीमध्ये २–३ प्रतिशतमा यो रोग देखिने देखाएका छन्। तर विशेषज्ञ सेवा मुख्यतः शहरमा सीमित छ र जैविक औषधिको लागत धेरै परिवारका लागि असह्य छ। राष्ट्रिय स्वास्थ्य बीमामा सोरायसिसको उपचार र आधुनिक औषधि समेट्ने, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा छाला रोग पहिचानको क्षमता बढाउने तथा बहु-विषयक (छाला, गठिया, मानसिक स्वास्थ्य, मेटाबोलिक) हेरचाह मोडेल विकास गर्ने नीतिगत कदमले वास्तविक फरक पार्न सक्छ।
तेस्रो, कलंकमुक्त वातावरण सिर्जना गर्नु दीर्घकालीन सफलताको आधार हो। सोरायसिसले शारीरिक लक्षणसँगै डिप्रेसन, चिन्ता र सामाजिक बहिष्कारको जोखिम बढाउँछ। जब समाजले बिरामीलाई “रोग” होइन “व्यक्ति” को रूपमा हेर्छ, तब आत्मविश्वास बढ्छ, उपचार निरन्तरता रहन्छ र जीवन गुणस्तर सुध्रिन्छ। यसका लागि बिरामी सहयोग समूह, परिवार शिक्षा र मिडियाको जिम्मेवार भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अतः विश्व सोरायसिस दिवस केवल स्मरणको दिन होइन, यो वर्षभरिको सामूहिक प्रतिबद्धताको सुरुवात हो। नेपालजस्तो विकासशील देशमा स्रोत सीमित भए पनि राजनीतिक इच्छाशक्ति, स्वास्थ्य प्रणालीको सुधार र सामाजिक संवेदनशीलताको संयोजनले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। “Look Beyond My Skin” को सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्दै हामी सबैले रोगभन्दा परको व्यक्तिलाई सम्मान गर्नु र आवश्यक सहयोग प्रदान गर्नु हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी हो। यसैबाट मात्र प्रभावित व्यक्तिहरूको जीवनमा दिगो र सम्मानजनक सुधार सम्भव छ।
सन्दर्भ सामग्री
- World Health Organization. Global Report on Psoriasis. Geneva: WHO; 2016.
- International Federation of Psoriasis Associations (IFPA). World Psoriasis Day 2026 Campaign – “Look Beyond My Skin”.
- Global Psoriasis Atlas. Country prevalence estimates for Nepal.
- Clinico-Epidemiological Profile of Patients with Psoriasis in a Tertiary Care Hospital of Western Nepal. Journal of Universal College of Medical Sciences.
- Relevant peer-reviewed literature on IL-23/Th17 pathway and comorbidities.
यस सामग्रीका विषयहरू
- LookBeyondMySkin
- कलंकमुक्त_समाज
- गुणस्तरीय_उपचार
- नेपाल
- प्रतिरक्षा_प्रणाली
- विश्व_सोरायसिस_दिवस
- सोरायसिस
त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्
टिप्पणीहरू