सामग्रीमा जानुहोस्
७ स्रोत

सन् २०२६ को विश्व रजोनिवृत्ति दिवस: महिलाको मध्यजीवनमा दीर्घकालीन दर्द एक वैज्ञानीक अनुसन्धान र समाधानका उपायहरु

अ

सम्पादकीय टोली

अद्यावधिक

५ मिनेट पढाइ

सुरक्षित गर्न लग इन गर्नुहोस्

सारांश (Abstract)

रजोनिवृत्ति महिलाको जीवनको स्वाभाविक जैविक संक्रमण हो, जसलाई रोगको रूपमा होइन, नयाँ जीवनचक्रको सुरुवातका रूपमा बुझ्नुपर्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन र अन्तर्राष्ट्रिय रजोनिवृत्ति समाज (International Menopause Society – IMS) का अनुसार विश्वभर एक अर्बभन्दा बढी महिलाहरू रजोनिवृत्ति वा त्यसपछिको अवस्थामा छन्। सन् २०२६ को विश्व रजोनिवृत्ति दिवस (अक्टोबर १८) को मुख्य विषय “मध्यजीवनमा दीर्घकालीन दर्द” (Chronic Pain at Midlife) हो। यस लेखमा नेपालको सन्दर्भमा रजोनिवृत्तिको परिभाषा, चरण, लक्षण (विशेषगरी जोर्नी–मांसपेशी दुखाइ), दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिम, वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित व्यवस्थापन विधिहरू र नीतिगत आवश्यकताहरूलाई समेटिएको छ। नेपालमा औसत रजोनिवृत्ति उमेर करिब ४७–४९ वर्ष रहेको र धेरै महिलामा जोर्नी दुखाइ, थकान र कम जनचेतना रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। सही जीवनशैली, बहुआयामिक दर्द व्यवस्थापन र विशेषज्ञ परामर्शले यो चरणलाई स्वस्थ र सक्रिय बनाउन सकिन्छ।

कुञ्जी शब्दहरू

रजोनिवृत्ति, मनोपोज, दीर्घकालीन दर्द, जोर्नी दुखाइ, ओस्टियोपोरोसिस, हार्मोन थेरापी, नेपाली महिला स्वास्थ्य

परिचय

रजोनिवृत्ति (मनोपोज) महिलाको जीवनको एउटा स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया हो। यो कुनै रोग होइन, बरु प्रजनन क्षमताको अन्त्यसँगै सुरु हुने नयाँ जीवनचक्र हो। यद्यपि यससँग सम्बन्धित शारीरिक, मानसिक र सामाजिक परिवर्तनका कारण धेरै महिलाले दैनिक जीवनमा कठिनाइ अनुभव गर्छन्। दुर्भाग्यवश, हाम्रो समाजमा यसबारे खुला छलफल कम हुने भएकाले धेरै महिलाले अनावश्यक पीडा सहनुपर्छ।

नेपालमा महिलाको औसत आयु बढ्दै गएको छ। यसको अर्थ, एक महिलाले आफ्नो जीवनको झण्डै एक–तिहाइ समय रजोनिवृत्तिपछिको अवस्थामा बिताउँछन्। त्यसैले रजोनिवृत्तिबारे सही जानकारी, समयमै पहिचान र उचित व्यवस्थापन आजको आवश्यकता हो। सन् २०२६ को विश्व रजोनिवृत्ति दिवसको विषय “Chronic Pain at Midlife” ले विशेष गरी मध्यजीवनमा हुने दीर्घकालीन दर्द (जोर्नी, मांसपेशी, माइग्रेन, श्रोणी दर्द आदि) लाई प्राथमिकता दिएको छ। यो दर्द प्रायः अवमूल्यन हुने र “उमेरको कुरा” भनेर बेवास्ता गरिने भएकाले यसलाई वैज्ञानिक र व्यावहारिक रूपमा सम्बोधन गर्न आवश्यक छ।

रजोनिवृत्ति भनेको के हो?

रजोनिवृत्ति भन्नाले लगातार १२ महिनासम्म प्राकृतिक रूपमा महिनावारी बन्द भएको अवस्थालाई जनाउँछ। यो अण्डाशयले अण्डा उत्पादन गर्न छोडेपछि र एस्ट्रोजेन तथा प्रोजेस्टेरोन हर्मोनको मात्रा उल्लेखनीय रूपमा घटेपछि हुन्छ।

सामान्यतया विश्वभर औसत उमेर ५१–५२ वर्ष र नेपालमा अध्ययनहरू अनुसार करिब ४७–४९ वर्षमा रजोनिवृत्ति हुन्छ। विकसित देशहरूको तुलनामा नेपालमा केही कम देखिन्छ। ४० वर्षभन्दा अघि रजोनिवृत्ति भएमा ‘प्रिमेच्युर मेनोपज’ वा प्राथमिक ओभरियन इन्सफिसिएन्सीको सम्भावना हुन्छ, जसका लागि विशेषज्ञको मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।

विश्व र नेपालको अवस्था

विश्व स्वास्थ्य संगठन तथा संयुक्त राष्ट्रसंघका तथ्याङ्कअनुसार विश्वमा १ अर्बभन्दा बढी महिलाहरू रजोनिवृत्ति वा रजोनिवृत्तिपछिको अवस्थामा छन्। प्रत्येक वर्ष करिब ४ करोड ७० लाख महिलाहरू रजोनिवृत्तिमा प्रवेश गर्छन्।

नेपालमा महिलाको औसत आयु ७० वर्षभन्दा माथि पुगेको छ। यसको अर्थ अधिकांश नेपाली महिलाले २०–३० वर्षसम्म रजोनिवृत्तिपछिको जीवन बिताउँछन्। नेपाली अध्ययनहरूमा जोर्नी/मांसपेशी दुखाइ सबैभन्दा सामान्य लक्षणहरूमध्ये एक रहेको पाइएको छ, जुन सन् २०२६ को विश्व विषयसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ। यो केवल महिनावारी बन्द हुने अवस्था मात्र नभई दीर्घकालीन स्वास्थ्य व्यवस्थापनसँग जोडिएको विषय हो।

किन हुन्छ रजोनिवृत्ति?

महिलाको जन्मदेखि नै अण्डाशयमा सीमित संख्यामा अण्डाहरू हुन्छन्। उमेर बढ्दै जाँदा यी अण्डाहरू क्रमशः समाप्त हुँदै जान्छन्। फलस्वरूप एस्ट्रोजेन उत्पादन घट्छ, प्रोजेस्टेरोन उत्पादन कम हुन्छ। यसरी महिनावारी अनियमित हुँदै अन्ततः बन्द हुन्छ। यी हर्मोनहरू कम हुँदा शरीरका धेरै अंगहरू प्रभावित हुन्छन्, किनकि एस्ट्रोजेनले केवल प्रजनन प्रणाली मात्र होइन, हड्डी, मुटु, मस्तिष्क, छाला, मूत्रनली तथा यौन स्वास्थ्यमा समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। एस्ट्रोजेनको गिरावटले दर्द संवेदनशीलता बढाउन सक्छ र दीर्घकालीन दर्दलाई जटिल बनाउन सक्छ।

रजोनिवृत्तिका चरणहरू

१. रजोनिवृत्तिपूर्व अवस्था (Perimenopause): रजोनिवृत्ति हुनुभन्दा केही वर्षअघि सुरु हुन्छ। महिनावारी अनियमित हुने, हट फ्ल्यास सुरु हुने तथा मानसिक परिवर्तन देखिन थाल्छ। जोर्नी दुखाइ पनि यसै चरणबाट बढ्न सक्छ।

२. रजोनिवृत्ति: लगातार १२ महिनासम्म महिनावारी नभएपछि यो अवस्था पुष्टि हुन्छ।

३. रजोनिवृत्तिपछिको अवस्था (Postmenopause): केही लक्षण कम हुँदै जान्छन्, तर हड्डी कमजोर हुने, मुटुरोग, मेटाबोलिक रोगहरू र दीर्घकालीन दर्दको जोखिम बढ्न सक्छ।

रजोनिवृत्तिका प्रमुख लक्षणहरू

सबै महिलामा एउटै प्रकारका लक्षण देखिँदैनन्। कसैमा सामान्य हुन्छ भने कसैमा दैनिक जीवन नै प्रभावित हुने गरी गम्भीर हुन सक्छ।

शारीरिक

  • शरीर एक्कासि तातो हुने (हट फ्ल्यास) 

  • राति धेरै पसिना आउने 

  • मुटु छिटो धड्किने 

  • जोर्नी तथा मांसपेशी दुख्ने (सन् २०२६ को मुख्य विषयसँग जोडिएको प्रमुख लक्षण)

मानसिक तथा भावनात्मक

  • चिडचिडापन, तनाव, चिन्ता, डिप्रेसन 

  • स्मरणशक्ति कमजोर भएको महसुस 

  • ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ

निद्रासम्बन्धी

  • अनिद्रा, राति पटक–पटक ब्युँझिने

यौन तथा मूत्रसम्बन्धी

  • योनी सुख्खा हुने, यौन सम्पर्क गर्दा दुख्ने, यौन इच्छा कम हुने 

  • बारम्बार पिसाब लाग्ने, पिसाब चुहिने, संक्रमण दोहोरिने

शारीरिक परिवर्तन

  • तौल बढ्ने, पेटमा बोसो जम्ने, छाला सुख्खा हुने, कपाल पातलो हुने, थकान

दीर्घकालीन स्वास्थ्य असर र मध्यजीवनमा दीर्घकालीन पीडा

रजोनिवृत्ति केवल तत्कालीन लक्षणमा सीमित हुँदैन। यसले निम्न जोखिम बढाउँछ: 

  • हड्डी खिइने (ओस्टियोपोरोसिस) र हड्डी भाँचिने जोखिम 

  • मुटु तथा रक्तनलीका रोग, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्टेरोल 

सन् २०२६ को IMS विषयअनुसार, मध्यजीवनमा दीर्घकालीन दर्द (तीन महिनाभन्दा बढी वा बारम्बार आउने दुखाइ) धेरै महिलामा देखिन्छ तर अनुसन्धान र हेरचाहमा अवमूल्यन हुन्छ। लगभग ७०% महिलाले पेरिमेनोपजमा जोर्नी वा मांसपेशी दुखाइ अनुभव गर्छन्। यसलाई “उमेरको कुरा” भनेर बेवास्ता नगरी बहुआयामिक मूल्याङ्कन (जैविक, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक कारक) आवश्यक छ। दर्द व्यवस्थापनमा लिङ्ग-संवेदनशील, व्यक्तिगत र बहुविषयक दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ।

वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित व्यवस्थापन विधिहरू

जीवनशैलीको भूमिका

उचित जीवनशैलीले धेरै महिलामा औषधिबिनै लक्षण नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

आहार

  • क्याल्सियम र भिटामिन डी प्रशस्त खाना (दूध, दुग्धजन्य, हरियो साग, फलफूल) 

  • प्रोटिनयुक्त भोजन 

  • फाइटोएस्ट्रोजन भएका परिकार (भटमास, सोया, टोफु) 

  • भूँइफुट्ने (Mediterranean style) आहार जसले सूजन घटाउन मद्दत गर्छ

व्यायाम

  • दैनिक ३०–४५ मिनेट हिँड्ने 

  • स्ट्रेन्थ ट्रेनिङ (जोर्नी दुखाइका लागि सबैभन्दा बलियो प्रमाणित विधि) 

  • योग, किगेल व्यायाम 

अन्य उपाय

  • धूम्रपान नगर्ने, मदिरा कम गर्ने, तौल नियन्त्रण गर्ने 

  • पर्याप्त निद्रा, ध्यान तथा तनाव व्यवस्थापन 

  • तातो महसुस हुँदा हल्का कपडा र चिसो वातावरण 

हार्मोन प्रतिस्थापन थेरापी (HRT/MHT)

यसले तातो चमक, रातिको पसिना तथा योनी सुख्खापनमा उत्कृष्ट राहत दिन सक्छ र हड्डी खिइने जोखिम कम गर्छ। तर दीर्घकालीन दर्दको लागि एक्लै पर्याप्त हुँदैन। स्तन क्यान्सर, एन्डोमेट्रियल क्यान्सर, गहिरो नसामा थक्का, स्ट्रोक, गम्भीर कलेजो रोग वा अस्पष्ट रक्तस्रावको इतिहास भएमा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ। विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मात्र सुरु गर्नुपर्छ।

दर्द व्यवस्थापनका वैज्ञानिक दृष्टिकोण

  • दर्दको कारण पहिचान (हर्मोनल, मांसपेशी–कंकाल, न्युरोप्याथिक आदि) 

  • सक्रिय पुनर्स्थापना, फिजियोथेरापी 

  • आवश्यक भएमा बहुविषयक टोली (स्त्री रोग विशेषज्ञ, अर्थोपेडिक, दुखाइ विशेषज्ञ, मानसिक स्वास्थ्य) 

  • औषधि, इन्जेक्शन वा अन्य थेरापी व्यक्तिगत आधारमा

कहिले चिकित्सकलाई भेट्ने?

  • ४० वर्षअघि महिनावारी बन्द भएमा 

  • अत्यधिक रक्तस्राव वा रजोनिवृत्तिपछि पुनः रक्तस्राव भएमा 

  • दैनिक जीवन प्रभावित हुने तातो चमक वा जोर्नी दुखाइ भएमा 

  • यौन सम्पर्कमा धेरै दुखाइ, पिसाब चुहिने वा संक्रमण दोहोरिने भएमा 

  • ओस्टियोपोरोसिसको जोखिम वा दीर्घकालीन दर्द भएमा 

रजोनिवृत्ति र मानसिक स्वास्थ्य

धेरै महिलाले आफू बूढी भएको, आकर्षण घटेको वा जीवनको महत्त्वपूर्ण चरण समाप्त भएको महसुस गर्न सक्छन्। यस्ता धारणा सही होइनन्। रजोनिवृत्ति महिलाको सक्रिय, स्वस्थ र सफल जीवनको अन्त्य होइन। उचित जानकारी, परिवारको सहयोग र चिकित्सकीय परामर्शले यो चरण सहज बनाउन सकिन्छ। दीर्घकालीन दर्दले मानसिक स्वास्थ्यलाई थप प्रभावित पार्न सक्ने भएकाले यसलाई एकसाथ सम्बोधन गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष

रजोनिवृत्ति जीवनको अपरिहार्य र स्वाभाविक चरण हो। यसलाई रोगका रूपमा होइन, जीवनको नयाँ अध्यायका रूपमा स्वीकार गर्न आवश्यक छ। सन् २०२६ को विश्व रजोनिवृत्ति दिवसको सन्देश “मध्यजीवनमा दीर्घकालीन दर्द” ले हामीलाई जोर्नी मांसपेशी दुखाइ लगायतका लक्षणहरूलाई बेवास्ता नगरी वैज्ञानिक रूपमा व्यवस्थापन गर्न प्रेरित गर्छ। सही जानकारी, सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम (विशेष गरी स्ट्रेन्थ ट्रेनिङ), मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह, आवश्यक परीक्षण तथा विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाहले महिलाहरूले रजोनिवृत्तिपछिको जीवन पनि पूर्ण रूपमा स्वस्थ, सक्रिय र गुणस्तरीय बनाउन सक्छन्।

सुझावहरू

१. नेपाल सरकार र स्वास्थ्य संस्थाहरूले रजोनिवृत्ति र दीर्घकालीन दर्दलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा समावेश गरी जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। 

२. महिलाहरूले लक्षण लुकाउनुको सट्टा खुला छलफल र समयमै चिकित्सक परामर्श लिनुपर्छ। 

३. परिवार, समुदाय र मिडियाले यस विषयमा सकारात्मक संवाद बढाउनुपर्छ। 

४. स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरूलाई लिङ्ग-संवेदनशील दर्द व्यवस्थापन तालिम दिनुपर्छ। 

५. थप राष्ट्रिय स्तरको अनुसन्धान (विशेष गरी जोर्नी दुखाइ र ओस्टियोपोरोसिस) आवश्यक छ। 

सन्दर्भ सामग्री

  1. International Menopause Society. (2026). World Menopause Day 2026: Chronic Pain at Midlife. https://www.imsociety.org/education/world-menopause-day-2026/
  2. Mailis, A., Ang, S. B., Di Renna, T., et al. (2026). Chronic Pain at Midlife (IMS White Paper). Climacteric.
  3. Aryal, T. K., & Yadava, K. N. S. (various studies). Age at Menopause among Nepalese Women. Journal of Population and Social Studies.
  4. Menopausal Health Status of Nepalese Women. Journal of Nepal Medical Association (2017).
  5. Various Nepali studies on mean age of menopause (approximately 47–49 years) and prevalence of joint/muscle pain and osteoporosis (JNMA, NMCJ, etc.).
  6. World Health Organization and United Nations population data on global menopause burden.
  7. IMS Recommendations and Key Messages on Women’s Midlife Health and Menopause (updated resources).

यस सामग्रीका विषयहरू

सबै विषयहरू हेर्नुहोस् →

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

साझा गर्नुहोस्:

त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्

टिप्पणीहरू

टिप्पणी पुष्टिका लागि आवश्यक

तपाईंको नाम र टिप्पणी सार्वजनिक रूपमा देखिन्छ; इमेल देखिँदैन। स्प्याम रोक्न तपाईंको IP ठेगाना ९० दिन राखिन्छ।

सम्बन्धित सामग्री