भूमिका 

मृगौला रोग (किड्नी डिजिज), विशेष गरी दीर्घकालीन मृगौला रोग (Chronic Kidney Disease – CKD), विश्वभरि नै एक गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्या बन्दै गएको छ। नेपालमा पनि यसको बोझ दिनप्रतिदिन बढ्दो छ। मृगौला शरीरको फोहोर फाल्ने, रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने, रगतको अम्ल-क्षार सन्तुलन राख्ने र हर्मोन उत्पादन गर्ने महत्वपूर्ण अंग हो। जब यसको कार्यक्षमता बिस्तारै घट्दै जान्छ, तब CKD विकसित हुन्छ। यो रोग प्रायः मौन हत्यारा (silent killer) को रूपमा चिनिन्छ किनकि ८० प्रतिशतभन्दा बढी कार्यक्षमता नष्ट भएपछि मात्र स्पष्ट लक्षण देखिन्छ। फोमी पिसाब, खुट्टा-हात सुन्निने (edema), थकान, छाला चिलाउने, राति बारम्बार पिसाब आउने र पिसाबमा रगत देखिनु जस्ता लक्षणहरू यसका चेतावनी संकेत हुन्।

नेपालमा मृगौला रोगको वर्तमान अवस्था र तथ्याङ्क

नेपालमा CKD को प्रसार दर लगभग ६ प्रतिशत रहेको विभिन्न राष्ट्रिय सर्वेक्षणहरूले देखाएका छन्। २०१९ को राष्ट्रिय गैर-संक्रामक रोग सर्वेक्षण अनुसार CKD को प्रसार ६.२ प्रतिशत (९५% CI: ५.७–६.६%) थियो। BMJ Open मा प्रकाशित २०२२ को एक जनसंख्या-आधारित अध्ययनले ६.० प्रतिशत प्रसार दर रिपोर्ट गरेको छ। Global Burden of Disease (GBD) अध्ययन अनुसार २०१९ मा नेपालमा करिब १८ लाख ९५ हजार CKD का बिरामी थिए र यसबाट ५,१०८ जनाको मृत्यु भएको थियो। उमेर-मानकीकृत प्रसार दर १९९० मा प्रति १ लाख जनसंख्यामा ५,९७९ बाट बढेर २०१९ मा ७,६३४ पुगेको छ। २०२१ को अनुमान अनुसार यो दर प्रति १ लाखमा १०,८८७ सम्म पुगेको छ।

पुरुषहरूमा प्रसार दर अलिकति उच्च देखिन्छ। मुख्य कारणहरूमा मधुमेह (टाइप २), उच्च रक्तचाप, ग्लोमेरुलोनेफ्राइटिस, मोटोपना र वातावरणीय कारकहरू छन्। मधुमेह र उच्च रक्तचाप नै CKD का प्रमुख जोखिम कारक हुन्। ग्रामीण क्षेत्र, दलित समुदाय, कम शिक्षा भएका व्यक्ति र बाहिरी काम गर्नेहरूमा जोखिम बढी देखिएको छ। युवाहरूमा पनि (५० वर्षमुनि) CKD देखिन थालेको छ, जसले थप अनुसन्धानको आवश्यकता देखाउँछ। वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका कामदारहरू (विशेष गरी खाडी मुलुक र मलेसिया) मा मृगौला समस्या स्थानीयभन्दा उच्च रहेको अध्ययनले देखाएको छ।

 

अन्तिम चरणको मृगौला रोग (ESKD) मा पुगेका बिरामीहरूको संख्या पनि बढ्दो छ। प्रत्येक वर्ष करिब ३ हजार नयाँ बिरामी थपिने अनुमान छ। हाल करिब ४-५ हजार जना नियमित हेमोडायलाइसिस गरिरहेका छन्। तर देशभरि केवल ५६ जना नेफ्रोलोजिस्ट र करिब ६० वटा डायलाइसिस केन्द्र मात्र छन्, जसमध्ये अधिकांश काठमाडौंमा केन्द्रित छन् र देशको १५ प्रतिशत जनसंख्यालाई मात्र सेवा दिन्छन्। यसले ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका बिरामीलाई ठूलो असुविधा पुर्‍याएको छ।

अनुसन्धान र खोजका प्रमुख निष्कर्षहरू

नेपालमा CKD सम्बन्धी अनुसन्धानले महत्वपूर्ण तथ्यहरू उजागर गरेका छन्। PLOS Global Public Health मा प्रकाशित GBD विश्लेषण (१९९०-२०१९) ले प्रसार, मृत्युदर र Disability-Adjusted Life Years (DALYs) मा उल्लेखनीय वृद्धि देखाएको छ। CKD बाट हुने DALYs को अनुपात ०.५ प्रतिशतबाट १.८ प्रतिशत पुगेको छ। जोखिम कारकहरूमा उच्च सिस्टोलिक रक्तचाप, उच्च रगत चिनी, मोटोपना, कम तापक्रम, लिड एक्सपोजर र उच्च सोडियम आहार प्रमुख छन्।

२०२५ मा Journal of Nephrology मा प्रकाशित “Tackling chronic kidney disease in Nepal: from evidence to action” लेखले स्पष्ट रूपमा भनेको छ कि बहुआयामिक हस्तक्षेप आवश्यक छ – स्वास्थ्य शिक्षा, स्क्रिनिङ, जीवनशैली परिवर्तन र रेनल रिप्लेसमेन्ट थेरापीमा पहुँच वृद्धि। Community-based सर्वेक्षणहरूले CKD स्टेज ३-५ को प्रसार करिब ५.४ प्रतिशत देखाएका छन्, जसमा बुढ्यौली, मधुमेह र उच्च रक्तचाप प्रमुख सम्बन्धित कारक हुन्।

केही अध्ययनहरूले उच्च जोखिम समूहमा CKD को प्रसार २७ प्रतिशतसम्म भएको देखाएका छन्। छाला समस्या (चिलाउने, सुक्खा छाला), डिस्लिपिडेमिया र नङका समस्याहरू सामान्य जटिलताका रूपमा देखिएका छन्। यी अनुसन्धानहरूले नेपालमा CKD लाई गैर-संक्रामक रोगको प्राथमिकता सूचीमा राख्नुपर्ने र प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा स्तरमा स्क्रिनिङ बढाउनुपर्ने सुझाव दिएका छन्।

नेपाल सरकारका निर्देशिका, नियम र कार्यक्रमहरू

नेपाल सरकारले मृगौला रोगको उपचारमा पहुँच बढाउन महत्वपूर्ण कदम चालेको छ। २०७३ सालदेखि (सन् २०१६) निःशुल्क आजीवन हेमोडायलाइसिस सेवा सुरु गरिएको छ। यो सेवा सरकारी अस्पताल र सरकारसँग सम्झौता भएका केही निजी अस्पतालहरूमा उपलब्ध छ। विपन्न नागरिक सहायता कोष (Bipanna Nagarik Sahayata Kosh) अन्तर्गत CKD बिरामीलाई सहयोग गरिन्छ। मृगौला प्रत्यारोपणका लागि सुरुमा ५ लाख ५० हजार रुपैयाँ र त्यसपछि मासिक ५ हजार रुपैयाँ औषधिका लागि सहयोग दिइन्छ।

स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमअन्तर्गत दीर्घकालीन रोगका बिरामीहरूलाई समेटिएको छ। २०८० सालको “विपन्न नागरिक औषधि कार्यक्रम सञ्चालन निर्देशिका” (पहिलो संशोधन २०८२) अनुसार मृगौला रोगसहितका आठ दीर्घकालीन रोगका बिरामीलाई स्वास्थ्य बीमा योजनामा अनिवार्य रूपमा आबद्ध गराएर सहायता दिने व्यवस्था गरिएको छ।

डायलाइसिस केन्द्र सञ्चालनका लागि स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका मापदण्डहरू छन्। नेफ्रोलोजिस्ट वा तालिम प्राप्त आन्तरिक चिकित्सा विशेषज्ञको नेतृत्व, तालिम प्राप्त नर्स, आपतकालीन सेवा, फोहोर व्यवस्थापन र अभिलेख राख्ने प्रावधान अनिवार्य छन्। Standard Treatment Protocol for Basic Health Service Package (BHS) २०७८ मा गैर-संक्रामक रोग व्यवस्थापनका दिशानिर्देश समावेश छन्। Community-level screening र referral guidelines विकास गरी २०२४ मा काठमाडौं महानगरमा NCD Mega-Campaign मार्फत लागू गरिएको थियो, जसमा पिसाबमा प्रोटिन जाँच (dipstick) मार्फत CKD स्क्रिनिङ समावेश छ।

नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीतिक योजना (२०७९/८०-२०८७/८८) ले गैर-संक्रामक रोग नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिएको छ। अङ्ग प्रत्यारोपण ऐनले मृगौला दानका लागि नजिकका नातेदारहरूलाई अनुमति दिएको छ र शहीद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्र (SDNTC) ले प्रत्यारोपण सेवा विस्तार गरेको छ। हाल करिब ८ वटा केन्द्रमा मृगौला प्रत्यारोपण हुने गर्दछ।

चुनौतीहरू र आगामी बाटो

मुख्य चुनौतीहरूमा विशेषज्ञको कमी, सेवाको असमान वितरण, ढिलो निदान, औषधिको महँगो मूल्य (जस्तै SGLT2 inhibitors) र जनचेतनाको अभाव छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा स्क्रिनिङ र रेफरल प्रणाली कमजोर छ। लैङ्गिक र सामाजिक-आर्थिक असमानता पनि समस्याका रूपमा रहेका छन्।

समाधानका लागि प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा स्तरमै मधुमेह र उच्च रक्तचापका बिरामीमा नियमित eGFR र albuminuria जाँच गर्नुपर्छ। जनचेतना अभियान, जीवनशैली सुधार (नुन कम खाने, व्यायाम, धूमपान त्याग), र बहुक्षेत्रीय समन्वय आवश्यक छ। अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिँदै स्थानीय परिवेश अनुकूल दिशानिर्देश विकास गर्नुपर्छ। KDIGO जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय दिशानिर्देशलाई नेपाली सन्दर्भमा अनुकूलन गर्नु उपयोगी हुनेछ।

अन्तमा, मृगौला रोग नेपालका लागि एक बढ्दो चुनौती हो तर समयमै निदान र उचित व्यवस्थापनले जीवन बचाउन सकिन्छ। सरकारका निःशुल्क सेवा र निर्देशिकाहरूले आशा जगाएका छन्। नागरिकहरूले लक्षण देखिएमा तुरुन्त चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ र नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ। स्वस्थ मृगौला, स्वस्थ जीवन – यसका लागि व्यक्तिगत, सामाजिक र नीतिगत स्तरमा एकीकृत प्रयास अपरिहार्य छ। यस लेखले नेपालका लागि सान्दर्भिक जानकारी प्रदान गर्दै थप अनुसन्धान र कार्यान्वयनलाई प्रोत्साहित गर्ने आशा राख्दछ।