पृष्ठभूमि

नेपालमा वि.सं. २०८३ सालको दशैं आगामी शुक्ल पक्षको सोह्रश्राद्धसँगै नजिकिँदै गइरहेको छ। दशैं नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण चाडपर्व भएकाले यस अवधिमा मासु तथा उच्च क्यालोरीयुक्त खाद्यवस्तुको खपत, मद्यपान, लामो दूरीको यात्रा, पिङ खेल्ने जस्ता मनोरञ्जनात्मक क्रियाकलाप र पारिवारिक भेलाहरू उल्लेखनीय रूपमा बढ्छन्। यसैसँगै खाद्यजन्य रोग, सडक दुर्घटना, मद्यपानजन्य समस्या, र मनोसामाजिक तनाव जस्ता स्वास्थ्य जोखिमहरू पनि बढ्ने गरेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निकायहरूले खाद्य सुरक्षा, मद्यसेवन नियन्त्रण, सडक सुरक्षा र मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धमा दिएका मार्गदर्शनहरूलाई आधार मानी, यस चाडपर्वको मौसममा सर्वसाधारणले अपनाउनुपर्ने अत्यावश्यक स्वास्थ्य सजगताका उपायहरू यस दस्तावेजमा संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसको उद्देश्य दशैंको आनन्द र पारिवारिक मिलनलाई सुरक्षित र स्वस्थ बनाउनु हो।

 

अनिवार्य रूपमा अवलम्बन गर्नुपर्ने स्वास्थ्य सजगताहरू

१. खानपान तथा आहार सम्बन्धी सजगता

• सन्तुलित सेवन: मासु तथा तेलयुक्त परिकार एकैचोटि धेरै मात्रामा नखाने। WHO ले रातो र प्रशोधित मासुको सेवन सीमित राख्न सुझाव दिन्छ, किनभने अत्यधिक सेवनले हृदयरोग, मधुमेह र क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ।
• खाद्य सुरक्षा: पशु बलि/काटमारपछि मासु राम्ररी पकाएर मात्र सेवन गर्ने, काँचो र पकाएको खाना छुट्टाछुट्टै भाँडामा राख्ने, र खाना बनाउनु अघि तथा खानुअघि साबुनपानीले हात धुने — यी WHO का 'खाद्य सुरक्षाका पाँच सुनौला नियम' अन्तर्गत पर्छन्।
• दीर्घरोगीलाई विशेष ध्यान: मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा मुटुरोग भएकाहरूले चिनी, नुन र बोसोयुक्त परिकार (सेल रोटी, अचार, मासु) नियन्त्रित मात्रामा सेवन गर्ने र आवश्यक परे चिकित्सकको सल्लाह लिने।
• स्वच्छ पानी: उमालेको वा शुद्ध पिउने पानी मात्र सेवन गर्ने र खाने पानी तथा प्रयोगमा ल्याइने पानी छुट्टाछुट्टै राख्ने।

२. मद्यपान सम्बन्धी सतर्कता

• सुरक्षित मात्रा भन्ने हुँदैन: WHO का अनुसार मद्यसेवनको कुनै पनि 'सुरक्षित तह' हुँदैन; यसले कलेजो, मुटु र मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्छ।
• मद्यपान गरी सवारी नचलाउने: यो विश्वभरका सडक दुर्घटनाको प्रमुख कारणमध्ये एक हो; दशैंमा यातायातको चाप बढ्ने भएकाले विशेष सतर्कता आवश्यक छ।
• पारिवारिक सुरक्षा: अत्यधिक मद्यसेवनले घरेलु हिंसा र पारिवारिक कलहको जोखिम बढाउने भएकाले मात्रामा नियन्त्रण गर्ने।

३. यात्रा तथा सडक सुरक्षा

• सुरक्षा सामग्रीको प्रयोग: सवारी चलाउँदा सिटबेल्ट र मोटरसाइकल चलाउँदा हेलमेट अनिवार्य प्रयोग गर्ने।
• ओभरलोडिङ नगर्ने: क्षमताभन्दा बढी यात्रु वा सामान नबोक्ने, र थकित वा निद्रा नपुगेको अवस्थामा गाडी नचलाउने।
• विश्राम: लामो दूरीको यात्रामा नियमित अन्तरालमा विश्राम लिने।

४. पिङ तथा मनोरञ्जन सम्बन्धी दुर्घटना रोकथाम

• संरचनाको जाँच: पिङ खेल्नुअघि डोरी र सहायक रुख/संरचना बलियो छ कि छैन जाँच्ने।
• बालबालिकाको सुरक्षा: साना बालबालिकालाई अभिभावकको निगरानीबिना एक्लै पिङ खेल्न नदिने।

५. संक्रामक रोगबाट बचाव

• घाउ-चोट व्यवस्थापन: पशु बलिको क्रममा घाउमा माटो वा रगत लागेमा धनुष्टङ्कार (Tetanus) र लेप्टोस्पाइरोसिसको जोखिम हुन सक्ने भएकाले घाउलाई तुरुन्तै सफा गरी आवश्यक भए स्वास्थ्यकर्मीको सम्पर्कमा जाने।
• स्वच्छता: ठूला भेलाघाटहरूमा श्वासप्रश्वास सम्बन्धी सरुवा रोग (जस्तै इन्फ्लुएन्जा) फैलिन सक्ने भएकाले नियमित हात धुने बानी कायम राख्ने।

६. मानसिक स्वास्थ्य

• तनाव व्यवस्थापन: पारिवारिक अपेक्षा र आर्थिक चाप (लुगा, उपहार, यात्रा खर्च) का कारण उत्पन्न हुने मानसिक तनावलाई सम्बोधन गर्न आफन्त वा विशेषज्ञसँग कुराकानी गर्ने। WHO ले मानसिक स्वास्थ्यलाई शारीरिक स्वास्थ्य जत्तिकै महत्त्वपूर्ण मान्दछ।
• एक्लोपनमा ध्यान: टाढा रहेका आफन्तसँग भेट नहुँदा एक्लोपन महसुस गर्न सक्ने वृद्धवृद्धाहरूसँग सम्पर्कमा रहने।

७. वृद्ध, बालबालिका र दीर्घरोगीको विशेष हेरचाह

• नियमित औषधि: दीर्घरोगीहरूले नियमित सेवन गर्ने औषधि नछुटाउने र यात्रा वा भेलाका बेला पनि सँगै राख्ने।
• बालबालिकाको हेरचाह: साना बालबालिकालाई सिक्का, खेलौना जस्ता साना वस्तु निल्नबाट जोगाउने र धुलो-धुवाँबाट टाढा राख्ने।

निष्कर्ष

दशैं जस्तो ठूलो चाडपर्व नेपाली समाजको सांस्कृतिक एकता र पारिवारिक मिलनको प्रतीक हो। यस पर्वको खुसी र रौनकलाई दीर्घकालीन रूपमा कायम राख्नका लागि खानपान, मद्यसेवन, यात्रा र मनोरञ्जन सम्बन्धी उपर्युक्त स्वास्थ्य सजगताहरूको पालना गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निकायहरूले दिएका प्रमाणमा आधारित मार्गदर्शनहरू अपनाई व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामुदायिक स्तरमा सजगता अपनाएमा दुर्घटना, रोगव्याधि र अनावश्यक स्वास्थ्य जोखिमहरूबाट बच्न सकिन्छ। सम्बन्धित निकाय, स्वास्थ्यकर्मी र सर्वसाधारण सबैको सक्रिय सहभागिता र सचेतनाले नै यस चाडपर्वलाई सुरक्षित, स्वस्थ र आनन्दमय बनाउन सघाउ पुर्‍याउँछ।

सबैलाई सुरक्षित र स्वस्थ दशैंको हार्दिक शुभकामना।