पाठेघरको मुखको क्यान्सर उन्मूलन: विज्ञान, प्रमाण र नेपालका लागि नीतिगत मार्गचित्र भूमिका
World Cervical Cancer Elimination Day ले विश्व समुदायलाई पाठेघरको मुखको क्यान्सरको रोकथाम, शीघ्र पहिचान, उपचार र समान स्वास्थ्य पहुँचका लागि ऐक्यबद्ध हुन आह्वान गर्दछ।
सम्पादकीय टोली
अद्यावधिक
५ मिनेट पढाइ
प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १७ मा मनाइने विश्व सर्भिकल क्यान्सर उन्मूलन दिवस (World Cervical Cancer Elimination Day) मानव स्वास्थ्य इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण अभियानसँग जोडिएको छ। यो दिवस कुनै रोगको उपचार मात्र होइन, बरु आधुनिक विज्ञान, सार्वजनिक स्वास्थ्य, स्वास्थ्य नीति र सामाजिक न्यायको संयुक्त प्रयासद्वारा एउटा घातक क्यान्सरलाई भविष्यमा जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा अन्त्य गर्न सकिने सम्भावनाको प्रतीक हो। World Cervical Cancer Elimination Day ले विश्व समुदायलाई पाठेघरको मुखको क्यान्सरको रोकथाम, शीघ्र पहिचान, उपचार र समान स्वास्थ्य पहुँचका लागि ऐक्यबद्ध हुन आह्वान गर्दछ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार पाठेघरको मुखको क्यान्सर महिलामा हुने क्यान्सरमध्ये चौथो सबैभन्दा सामान्य क्यान्सर हो र सन् २०२२ मा करिब ३ लाख ५० हजार महिलाको मृत्यु यसै रोगका कारण भएको थियो। अझ चिन्ताजनक तथ्य के हो भने यीमध्ये करिब ९४ प्रतिशत मृत्यु न्यून तथा मध्यम आय भएका देशहरूमा भएका थिए, जहाँ रोकथाम, परीक्षण तथा उपचार सेवामा अझै पनि पर्याप्त पहुँच छैन।यद्यपि, अन्य धेरै क्यान्सरहरूको तुलनामा पाठेघरको मुखको क्यान्सरको एक विशेषता छ, यो लगभग पूर्ण रूपमा रोकथाम गर्न सकिने क्यान्सर हो। यही कारणले विश्व स्वास्थ्य संगठनले यसलाई उन्मूलन गर्न सकिने पहिलो क्यान्सरका रूपमा परिकल्पना गरेको छ।
पाठेघरको मुखको क्यान्सर के हो?
पाठेघर (Uterus) को तल्लो भागलाई पाठेघरको मुख (Cervix) भनिन्छ। यही भागका कोषिकाहरूमा हुने असामान्य वृद्धि र परिवर्तनपछि विकसित हुने घातक अवस्थालाई पाठेघरको मुखको क्यान्सर भनिन्छ।विगत तीन दशकमा भएका आणविक जीवविज्ञान, भाइरोलोजी तथा महामारी विज्ञानसम्बन्धी अनुसन्धानहरूले पाठेघरको मुखको क्यान्सरको मुख्य कारण ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस Human Papillomavirus (HPV) भएको स्पष्ट प्रमाणित गरेका छन्। HPV का १०० भन्दा बढी प्रकारमध्ये HPV-16 र HPV-18 जस्ता उच्च जोखिमयुक्त प्रकारहरूले अधिकांश सर्भिकल क्यान्सर गराउँछन्।
HPV संक्रमण सामान्यतया यौन सम्पर्कमार्फत सर्छ। अधिकांश व्यक्तिमा संक्रमण स्वतः निको हुन्छ। तर केही महिलामा संक्रमण वर्षौंसम्म निरन्तर रहिरहेमा पाठेघरको मुखका कोषिकाहरूमा पूर्वक्यान्सर अवस्था विकसित हुन सक्छ र उपचार नगरेमा क्यान्सरमा परिणत हुन सक्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानले क्यान्सर बन्नुभन्दा धेरै वर्षअघि नै यो प्रक्रिया सुरु हुने देखाएको छ, जसले गर्दा समयमै परीक्षण र उपचारको पर्याप्त अवसर उपलब्ध हुन्छ।
वैज्ञानिक प्रमाणले के भन्छ?
आधुनिक चिकित्सा विज्ञानमा कुनै पनि स्वास्थ्य हस्तक्षेपलाई स्वीकार गर्नुअघि त्यसको प्रभावकारिता, सुरक्षा र लागत प्रभावकारिता ठूला अध्ययनद्वारा प्रमाणित हुनुपर्छ। HPV खोप र सर्भिकल क्यान्सर स्क्रिनिङका सम्बन्धमा विश्वका विभिन्न देशहरूमा गरिएका हजारौं अनुसन्धानहरूले यसको प्रभावकारिता पुष्टि गरेका छन्।WHO, International Agency for Research on Cancer (IARC) तथा विभिन्न वैज्ञानिक जर्नलहरूमा प्रकाशित अध्ययनहरूका आधारमा निम्न तथ्यहरू स्थापित भएका छन्:
HPV खोप सुरक्षित र अत्यन्त प्रभावकारी छ।
HPV खोपले क्यान्सर गराउने प्रमुख HPV प्रकारहरूबाट सुरक्षा प्रदान गर्छ।
HPV-DNA परीक्षण परम्परागत केही परीक्षणभन्दा बढी संवेदनशील छ।
पूर्वक्यान्सर अवस्थाको पहिचान र उपचारले आक्रामक क्यान्सरको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउँछ।
खोप, स्क्रिनिङ र उपचारलाई संयुक्त रूपमा लागू गर्दा क्यान्सर उन्मूलन सम्भव छ।
आज सर्भिकल क्यान्सर नियन्त्रण कार्यक्रम विश्वव्यापी रूपमा "Evidence-Based Public Health" को उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ, जहाँ नीति निर्माण प्रत्यक्ष रूपमा वैज्ञानिक प्रमाणमा आधारित छ।
WHO को ऐतिहासिक 90-70-90 रणनीति
पाठेघरको मुखको क्यान्सर (Cervical Cancer) लाई जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा पूर्ण रूपले निवारण गर्न सन् २०२० मा घोषणा गरिएको एक विश्वव्यापी कार्ययोजना हो। यस रणनीतिअन्तर्गत सन् २०३० सम्ममा विश्वका सबै देशहरूले हासिल गर्नुपर्ने तीनवटा मुख्य लक्ष्यहरू निर्धारण गरिएको छ। जुन निम्नानुसार रहेको छः
पहिलो लक्ष्य: ९० प्रतिशत HPV खोप: १५ वर्ष उमेर पुग्नुअघि ९० प्रतिशत किशोरीलाई HPV खोप लगाउने।
दोस्रो लक्ष्य: ७० प्रतिशत स्क्रिनिङ: महिलाहरूलाई ३५ वर्ष र ४५ वर्षमा उच्च गुणस्तरयुक्त HPV परीक्षणद्वारा स्क्रिनिङ गर्ने।
तेस्रो लक्ष्य: ९० प्रतिशत उपचार: पूर्वक्यान्सर तथा क्यान्सर पुष्टि भएका ९० प्रतिशत महिलाले प्रभावकारी उपचार प्राप्त गर्ने।
WHO का अनुसार यी लक्ष्य हासिल गर्न सके पाठेघरको मुखको क्यान्सरको घटनादर प्रति एक लाख महिलामा ४ भन्दा कममा झार्न सकिनेछ, जुन उन्मूलनको अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड हो।
HPV खोप: क्यान्सर रोकथामको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय
विगत दुई दशकमा HPV खोप सार्वजनिक स्वास्थ्य क्षेत्रमा सबैभन्दा सफल आविष्कारमध्ये एक मानिएको छ। यो खोपले HPV संक्रमण हुनुअघि नै शरीरमा प्रतिरक्षा प्रणाली विकास गरिदिन्छ।
उच्च खोप कभरेज हासिल गरेका धेरै देशहरूमा HPV संक्रमण, यौनाङ्गमा आउने मुसा र पूर्वक्यान्सर अवस्थाहरूमा उल्लेखनीय गिरावट देखिएको छ। यही कारण WHO ले सबै राष्ट्रहरूलाई HPV खोपलाई राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमको अभिन्न अङ्ग बनाउन आग्रह गरेको छ। त्यसैले HPV खोपको सफलताले चिकित्सा विज्ञानमा एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ, "हामी पहिलो पटक कुनै भाइरससम्बन्धी क्यान्सरलाई खोपद्वारा रोक्न सक्षम भएका छौँ।"
स्क्रिनिङको महत्त्व: रोग सुरु हुनुअघि पहिचान
सर्भिकल क्यान्सरको नियन्त्रणमा दोस्रो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रणनीति नियमित परीक्षण अर्थात् स्क्रिनिङ हो।क्यान्सरका धेरै प्रकारहरू लक्षण देखिएपछि मात्र पहिचान हुने भए पनि सर्भिकल क्यान्सरमा पूर्वक्यान्सर चरण धेरै वर्षसम्म रहन सक्छ। यही अवधिमा HPV परीक्षणबाट जोखिमयुक्त महिलाको पहिचान गरी उपचार गर्न सकिन्छ। WHO ले HPV-DNA परीक्षणलाई उच्च कार्यक्षमतायुक्त परीक्षणको रूपमा प्राथमिकता दिएको छ। विशेष गरी स्रोत सीमित देशहरूमा सेल्फ-स्याम्पलिङ (स्वयं नमुना सङ्कलन) जस्ता नयाँ प्रविधिहरूले परीक्षण पहुँच बढाउन सक्ने सम्भावना देखाएको छ।
विश्वव्यापी असमानता र स्वास्थ्य न्याय
पाठेघरको मुखको क्यान्सर केवल चिकित्सा समस्या होइन, यो सामाजिक न्यायको विषय पनि हो।
धनी राष्ट्रहरूमा HPV खोप, नियमित परीक्षण तथा उपचार प्रणाली विकसित भइसकेकाले मृत्यु दर तीव्र रूपमा घट्दो छ। तर न्यून तथा मध्यम आय भएका देशहरूमा आर्थिक अभाव, सीमित पूर्वाधार, जनशक्ति अभाव तथा लैङ्गिक असमानताले रोगको भार बढी छ। WHO ले यसलाई विश्व स्वास्थ्य क्षेत्रमा विद्यमान असमानताको स्पष्ट उदाहरणका रूपमा व्याख्या गरेको छ। त्यसैले सर्भिकल क्यान्सर उन्मूलन अभियान महिलाको स्वास्थ्य अधिकार र स्वास्थ्य समानताको अभियान पनि हो।
नेपालको अवस्था: अवसर र चुनौती
नेपालमा पाठेघरको मुखको क्यान्सर महिलामा हुने प्रमुख क्यान्सरमध्ये एक हो। WHO नेपालका अनुसार सन् २०२२ मा २,१६९ नयाँ बिरामी र १,३१३ मृत्यु यस रोगसँग सम्बन्धित थिए। तथापि हालका वर्षहरूमा नेपालले उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। सन् २०२५ मा राष्ट्रिय HPV खोप अभियान सञ्चालन गरी १४.६ लाखभन्दा बढी किशोरीलाई खोप लगाइएको थियो र ९४ प्रतिशत प्रशासनिक कभरेज प्राप्त भएको थियो। त्यसपछि HPV खोप राष्ट्रिय नियमित खोप कार्यक्रममा समावेश गरिएको छ। यो उपलब्धि नेपालले WHO को 90-70-90 लक्ष्यतर्फ दृढ प्रतिबद्धता जनाएको स्पष्ट प्रमाण हो। तर चुनौतीहरू अझै विद्यमान छन्:
ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा परीक्षण सेवाको पहुँच कम हुनु।
HPV-DNA परीक्षणको सीमित उपलब्धता।
प्रशिक्षित जनशक्तिको अभाव।
सामाजिक कलङ्क र जनचेतनाको कमी।
क्यान्सर दर्ता प्रणालीको अपूर्णता।
उपचार सेवाको असमान वितरण।
नेपालका लागि नीतिगत मार्गचित्र
१. HPV खोपलाई संस्थागत र दिगो बनाउने: खोप कार्यक्रम बाह्य सहयोगमा मात्र निर्भर नरही राष्ट्रिय बजेट, स्थानीय सरकार तथा नियमित आपूर्ति व्यवस्थासँग जोडिनुपर्छ। विद्यालय केन्द्रित रणनीतिलाई निरन्तरता दिनुपर्छ।
२. राष्ट्रिय HPV-DNA स्क्रिनिङ कार्यक्रम: हरेक प्रदेशमा HPV परीक्षण प्रयोगशाला विस्तार गरी चरणबद्ध रूपमा HPV-DNA परीक्षणलाई राष्ट्रिय मापदण्ड बनाउनुपर्छ।
३. प्राथमिक स्वास्थ्य प्रणालीसँग एकीकरण: स्क्रिनिङ सेवालाई मातृ स्वास्थ्य, परिवार नियोजन, HIV सेवा तथा महिला स्वास्थ्य कार्यक्रमसँग जोड्नुपर्छ। WHO ले पनि यस्तो एकीकृत दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिएको छ।
४. महिला स्वास्थ्यमा लगानी वृद्धि: नेपालको स्वास्थ्य बजेटभित्र क्यान्सर रोकथाम र प्रारम्भिक पहिचानका लागि छुट्टै कार्यक्रम तथा वित्तीय व्यवस्था आवश्यक छ।
५. डिजिटल स्वास्थ्य प्रणाली: राष्ट्रिय क्यान्सर रजिष्ट्रेशन, डिजिटल रेफरल प्रणाली तथा उपचार अनुगमन प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। यसले प्रमाणमा आधारित नीति निर्माणलाई सघाउँछ।
६. समुदाय आधारित जनचेतना: FCHV, शिक्षक, महिला समूह, स्थानीय सरकार तथा सञ्चारमाध्यमको सहकार्यमा नियमित सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गरिनुपर्छ।
७. अनुसन्धान र प्रमाण उत्पादन: नेपालले आफ्नै राष्ट्रिय अध्ययन, HPV संक्रमणको प्रवृत्ति, खोप प्रभावकारिता र स्क्रिनिङ कार्यक्रमका परिणामहरूको वैज्ञानिक मूल्यांकनमा लगानी गर्नुपर्छ।
८. उपचार सेवाको विकेन्द्रीकरण: प्रदेश अस्पताल तथा क्षेत्रीय क्यान्सर केन्द्रहरूमा कोलपोस्कोपी, क्रायोथेरापी, LEEP तथा रेडियोथेरापी सेवा विस्तार गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
विश्व स्वास्थ्य इतिहासमा पहिलो पटक मानव समुदायले एउटा क्यान्सरलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्याका रूपमा समाप्त गर्ने स्पष्ट लक्ष्य तय गरेको छ। यस अभियानको बलियो आधार भावनात्मक नाराभन्दा वैज्ञानिक प्रमाण, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र प्रभावकारी स्वास्थ्य नीति हो। WHO को 90-70-90 रणनीतिले देखाएको मार्ग अनुसरण गर्न सके आगामी पुस्ताका महिलाहरू पाठेघरको मुखको क्यान्सरको भयबाट मुक्त हुन सक्नेछन्।
नेपालले HPV खोप अभियानमार्फत उत्साहजनक प्रगति गरिसकेको छ। अब स्क्रिनिङ, उपचार, अनुसन्धान, स्वास्थ्य शिक्षा तथा स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढीकरणमा समानान्तर लगानी गर्नु आवश्यक छ। यदि राष्ट्रिय प्रतिबद्धता, वैज्ञानिक प्रमाण र समुदायको सहभागिता एकसाथ अघि बढाइयो भने नेपालले पनि आगामी दशकहरूमा पाठेघरको मुखको क्यान्सर उन्मूलनको ऐतिहासिक लक्ष्य हासिल गर्न सक्नेछ। महिलाको जीवन, स्वास्थ्य र सम्मानको रक्षा गर्ने यो अभियान वास्तवमा दिगो विकास, सामाजिक न्याय र समतामूलक स्वास्थ्य प्रणाली निर्माणको अभियान हो।
सन्दर्भ सामग्री
- World Health Organization (WHO). Cervical Cancer Elimination Initiative.
- World Health Organization. Global Strategy to Accelerate the Elimination of Cervical Cancer as a Public Health Problem (2020–2030).
- WHO South-East Asia Regional Office. Accelerating the Elimination of Cervical Cancer as a Public Health Problem: Towards Achieving 90–70–90 Targets by 2030.
- World Health Organization. World Cervical Cancer Elimination Day.
- International Agency for Research on Cancer (IARC). Cervical Cancer Elimination Planning Tool and Policy1-Cervix Model.
- Kumar A, et al. Cervical Cancer Elimination: 90:70:90 Together We Can. Journal of Obstetrics and Gynecology of India, 2024.
- World Health Organization. Accelerating Cervical Cancer Elimination through HPV Vaccination in Nepal.
- World Health Organization Nepal. Nepal Vaccinates Over 1.46 Million Girls with HPV Vaccine.
- World Health Assembly Resolution WHA78.8. World Cervical Cancer Elimination Day.
यस सामग्रीका विषयहरू
सबै विषयहरू हेर्नुहोस् →त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्
टिप्पणीहरू