विश्व पोलियो दिवस: हरेक बालबालिकालाई पोलियोबाट बचाउन खोपको महत्व र नेपाल जस्ता राष्ट्रहरूका लागि वैज्ञानिक समीक्षा, नीतिगत दृष्टिकोण तथा दिगो उन्मूलनको मार्गचित्र
सन् १९८८ मा विश्वभर वर्षेनि करिब ३ लाख ५० हजार बालबालिका यस रोगबाट प्रभावित थिए र १२५ भन्दा बढी देशहरूमा यो स्थानिक थियो।
सम्पादकीय टोली
अद्यावधिक
७ मिनेट पढाइ
सारांश (Abstract)
विश्व पोलियो दिवस (अक्टोबर २४) पोलियो उन्मूलनका लागि विश्वव्यापी प्रतिबद्धतालाई पुनःजागरण गर्ने अवसर हो। सन् १९८८ मा वार्षिक करिब ३ लाख ५० हजार घटनाबाट सुरु भएको ग्लोबल पोलियो इराडिकेसन इनिसिएटिभ (GPEI) ले जंगली पोलियोभाइरस (WPV) का घटनाहरूमा ९९.९ प्रतिशतभन्दा बढी कमी ल्याएको छ। सन् २०२६ मा अक्टोबरसम्म विश्वभर करिब ४८ वटा WPV1 घटना दर्ता भएका छन्, जसमध्ये अधिकांश अफगानिस्तान (४२) र पाकिस्तान (६) मा सीमित छन्। नेपाल सन् २०१४ मा पोलियोमुक्त घोषित भएको थियो र पछिल्लो पुष्टि घटना सन् २०१० मा थियो। तर खुला सीमा र क्रस-बोर्डर आवतजावतका कारण आयातित भाइरसको जोखिम कायम छ। यस लेखले विश्व र नेपालको वर्तमान अवस्था, निगरानी विधिहरू, खोप रणनीति र नेपाल जस्ता राष्ट्रहरूका लागि नीतिगत सुझाव प्रस्तुत गर्दछ।
कुञ्जी शब्दहरू (Keywords): विश्व पोलियो दिवस, पोलियो उन्मूलन, खोप, नेपाल, AFP निगरानी, वातावरणीय निगरानी, GPEI, पोलियोमुक्त अवस्था
परिचय / पृष्ठभूमि (Introduction)
पोलियो (पोलियोमाइलाइटिस) मानव इतिहासको सबैभन्दा भयानक बाल रोगहरूमध्ये एक हो। यो भाइरसले मुख्यतः पाँच वर्षमुनिका बालबालिकालाई असर गर्दछ र स्नायु प्रणालीमा आक्रमण गरी स्थायी पक्षघात, श्वासप्रश्वास असफलता र मृत्युसमेत निम्त्याउन सक्छ। सन् १९८८ मा विश्वभर वर्षेनि करिब ३ लाख ५० हजार बालबालिका यस रोगबाट प्रभावित थिए र १२५ भन्दा बढी देशहरूमा यो स्थानिक थियो। त्यसै वर्ष विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO), रोटरी इन्टरनेशनल, युनिसेफ, सीडीसी, बिल एण्ड मेलिन्डा गेट्स फाउन्डेसन तथा गाभी (Gavi) लगायतका साझेदार संस्थाहरू मिलेर ग्लोबल पोलियो इराडिकेसन इनिसिएटिभ (GPEI) को सुरुवात गरे। यस ऐतिहासिक अभियानले विगत करिब चार दशकमा जंगली पोलियोभाइरसका घटनाहरूमा ९९.९ प्रतिशतभन्दा बढी कमी ल्याएको छ र आज विश्वमा केवल दुई देश—अफगानिस्तान र पाकिस्तान—मा मात्र यसको स्थानिक प्रसारण कायम छ।
विश्व पोलियो दिवस (अक्टोबर २४) जोनास साल्कको जन्मदिनको सम्झनामा रोटरी इन्टरनेशनलद्वारा स्थापना गरिएको हो। यो दिन केवल स्मरणको अवसर मात्र होइन, बरु विश्वलाई सम्झाउने मञ्च हो कि पोलियो उन्मूलन “अन्तिम माइल” मा आइपुगेको छ, तर यो माइल सबैभन्दा कठिन र संवेदनशील छ। सन् २०२६ मा अक्टोबरसम्म विश्वभर करिब ४८ वटा जंगली पोलियोभाइरस टाइप १ (WPV1) का घटना दर्ता भएका छन्। यससँगै सर्कुलेटिङ भ्याक्सिन-डेरिभ्ड पोलियोभाइरस (cVDPV) का प्रकोपहरू पनि केही क्षेत्रमा चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।
नेपालको सन्दर्भमा यो दिवस विशेष महत्व राख्दछ। नेपाल सन् २०१४ मा विश्व स्वास्थ्य संगठनद्वारा पोलियोमुक्त राष्ट्र घोषित भएको थियो र पछिल्लो पुष्टि घटना सन् २०१० मा रौतहट जिल्लामा भएको थियो। विगत एक दशकभन्दा बढी समयदेखि नेपालले शून्य पोलियो अवस्था कायम राखेको छ। तर खुला सीमा, उच्च जनसंख्या आवतजावत, उप-राष्ट्रिय खोप कभरेजमा रहेका अन्तराल र ग्लोबल वित्तीय सहयोगमा आएको परिवर्तनले नेपाललाई निरन्तर जोखिममा राखेको छ। पोलियोभाइरस जहाँसुकै रह्यो भने पनि यसले सीमापार आएर नेपालमा पुनः प्रवेश गर्न सक्छ। यसैले नेपाल जस्ता सफलता हासिल गरेका तर जोखिमयुक्त राष्ट्रहरूका लागि “पोलियोमुक्त अवस्था कायम राख्नु” नै अबको मुख्य चुनौती हो।
यस वैज्ञानिक समीक्षा लेखको उद्देश्य तीनवटा छन्:
पहिलो, विश्व र नेपालको वर्तमान पोलियो महामारीविज्ञान र निगरानी प्रणालीको वस्तुगत चित्र प्रस्तुत गर्नु;
दोस्रो, खोप रणनीति, वातावरणीय निगरानी र तीव्र फ्ल्यासिड प्यारालिसिस (AFP) निगरानीको वैज्ञानिक आधार स्पष्ट पार्नु; र
तेस्रो, नेपाल जस्ता राष्ट्रहरूका लागि व्यवहारिक, दिगो र कार्यान्वयनयोग्य नीतिगत सुझावहरू विकास गर्नु।
यी सुझावहरूले मात्र छलफल र निष्कर्षलाई बलियो बनाउँदैनन्, बरु राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीलाई भविष्यका खोप-रोकथाम योग्य रोगहरूसँग जुध्न पनि तयार पार्नेछन्। पोलियो उन्मूलनको अनुभवले देखाएको छ कि सफलता केवल खोपको उपलब्धतामा निर्भर हुँदैन, बरु निरन्तर राजनीतिक प्रतिबद्धता, समुदायको विश्वास, बलियो निगरानी प्रणाली र पर्याप्त स्रोत परिचालनमा निर्भर हुन्छ। यसै पृष्ठभूमिमा यो लेख अगाडि बढेको छ।
विधि (Methods)
यो अध्ययन एक प्रमाणमा आधारित वैज्ञानिक समीक्षा (Evidence-based Narrative Review) हो, जसलाई विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र ग्लोबल पोलियो इराडिकेसन इनिसिएटिभ (GPEI) का आधिकारिक दिशानिर्देश तथा PRISMA-ScR (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses extension for Scoping Reviews) का आधारभूत सिद्धान्तहरूलाई अनुकूलित गरी तयार पारिएको छ। यसले पूर्ण व्यवस्थित समीक्षाको कडाइ नअपनाए पनि स्रोत चयन, तथ्याङ्क संश्लेषण र निष्कर्ष निकाल्ने प्रक्रियालाई पारदर्शी र पुनरुत्पादनयोग्य बनाएको छ।
१. अध्ययन डिजाइन र उद्देश्य
अध्ययनको मुख्य उद्देश्य विश्वव्यापी पोलियो महामारीविज्ञान, नेपालको पोलियोमुक्त अवस्था कायम राख्ने अभ्यासहरू, निगरानी प्रणालीको प्रभावकारिता र नीतिगत अन्तरालहरूको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्नु थियो। यसका लागि एकीकृत समीक्षा (Integrative Review) दृष्टिकोण अपनाइएको छ, जसले मात्रात्मक तथ्याङ्क (घटना संख्या, खोप कभरेज, निगरानी सूचक) र गुणात्मक जानकारी (रणनीतिक दस्तावेज, नीतिगत सिफारिस) दुवैलाई संयोजन गर्दछ।
२. स्रोत चयन र खोज रणनीति
तथ्याङ्क संकलनका लागि निम्न प्राथमिक र माध्यमिक स्रोतहरू प्रयोग गरिएका छन्:
प्राथमिक आधिकारिक स्रोतहरू:
GPEI Polio Eradication Strategy 2022–2026 (सन् २०२५ मा २०२९ सम्म विस्तारित संस्करण)
WHO South-East Asia Regional Certification Commission for Polio Eradication का वार्षिक र विशेष प्रतिवेदनहरू
WHO नेपाल कार्यालयका आधिकारिक समाचार, बुलेटिन र निगरानी प्रतिवेदन (२०२५–२०२६)
PAHO, WHO AFRO र WHO EMRO का विश्व पोलियो दिवस २०२६ सम्बन्धी आधिकारिक विज्ञप्तिहरू
नेपालको राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशाला (NPHL) र बाल स्वास्थ्य तथा खोप शाखाका AFP तथा वातावरणीय निगरानी (ES) तथ्याङ्क
खोज विधि:
WHO आधिकारिक वेबसाइट, GPEI पोर्टल, PubMed, र Google Scholar मा “polio eradication”, “World Polio Day 2026”, “Nepal polio surveillance”, “AFP environmental surveillance Nepal”, “GPEI strategy 2022-2029” जस्ता कुञ्जी शब्दहरू प्रयोग गरी सन् २०२२ देखि अक्टोबर २०२६ सम्मका सामग्री खोजी गरिएको थियो। केवल अङ्ग्रेजी र नेपाली भाषाका आधिकारिक तथा peer-reviewed स्रोतहरू समावेश गरिएका छन्।
३. समावेश र बहिष्करण मापदण्ड (Inclusion and Exclusion Criteria)
समावेश मापदण्ड:
GPEI, WHO वा सदस्य राष्ट्रका आधिकारिक प्रतिवेदन तथा बुलेटिन
सन् २०२२ पछिका अद्यावधिक तथ्याङ्क (विशेष गरी २०२५–२०२६)
नेपालको AFP दर, ES स्थल, खोप तालिका र क्रस-बोर्डर जोखिमसँग सम्बन्धित सामग्री
वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित खोप प्रभावकारिता र VAPP जोखिमसम्बन्धी अध्ययन
बहिष्करण मापदण्ड:
अप्रमाणित समाचार स्रोत, व्यक्तिगत ब्लग वा गैर-आधिकारिक सोसल मिडिया सामग्री
सन् २०२० भन्दा अघिका पुराना तथ्याङ्क (ऐतिहासिक तुलनाका लागि अपवाद)
पूर्ण पाठ उपलब्ध नभएका अध्ययन
४. तथ्याङ्क निष्कर्षण र संश्लेषण
चयनित स्रोतहरूबाट निम्न चरहरू व्यवस्थित रूपमा निकालिएका थिए:
जंगली पोलियोभाइरस (WPV1) र cVDPV का वैश्विक तथा क्षेत्रीय घटना संख्या
नेपालको AFP निगरानी दर (प्रति १००,००० बालबालिका)
वातावरणीय निगरानी स्थल संख्या र नमूना परीक्षण परिणाम
नियमित खोप कभरेज (bOPV र fIPV)
नीतिगत सिफारिस र वित्तीय चुनौती
तथ्याङ्क संश्लेषण वर्णनात्मक महामारीविज्ञान (Descriptive Epidemiology) र तुलनात्मक विश्लेषण विधिबाट गरिएको छ। विश्वव्यापी प्रवृत्तिलाई नेपालको सन्दर्भसँग तुलना गरी जोखिम र अवसरहरू पहिचान गरिएको थियो। गुणात्मक सामग्रीलाई विषयगत विश्लेषण (Thematic Analysis) मार्फत वर्गीकरण गरिएको छ।
५. गुणस्तर मूल्यांकन र पूर्वाग्रह न्यूनीकरण
सबै स्रोतहरू WHO/GPEI का आधिकारिक दस्तावेज भएकाले उच्च विश्वसनीयता राख्छन्। तथापि, तथ्याङ्कको अद्यावधिकता र क्षेत्रीय भिन्नतालाई ध्यानमा राखी बहुस्रोत त्रिकोणीयकरण (Triangulation) गरिएको छ। कुनै पनि एकल स्रोतमा मात्र निर्भर नभई कम्तीमा दुई वा सोभन्दा बढी आधिकारिक स्रोतबाट पुष्टि गरिएका तथ्याङ्क मात्र प्रयोग गरिएका छन्।
६. नैतिक पक्ष
यो अध्ययन माध्यमिक तथ्याङ्कमा आधारित भएकाले नैतिक स्वीकृतिको आवश्यकता परेन। सबै स्रोतहरू सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध आधिकारिक प्रतिवेदन हुन्।
यस विधिले लेखलाई वैज्ञानिक रूपमा सुदृढ, पारदर्शी र नीति निर्माणका लागि व्यवहारिक बनाएको छ। परिणाम खण्डमा प्रस्तुत तथ्याङ्क र त्यसपछिको छलफल तथा नीतिगत सुझावहरू प्रत्यक्ष रूपमा यसै प्रमाणमा आधारित प्रक्रियाबाट निस्केका हुन्।
परिणाम (Results)
विश्वव्यापी अवस्था:
सन् १९८८ देखि WPV घटनामा ९९ प्रतिशतभन्दा बढी कमी आएको छ। सन् २०२६ मा अक्टोबर २० सम्म ४८ वटा WPV1 घटना (अफगानिस्तान ४२, पाकिस्तान ६) दर्ता भएका छन्। अफ्रिकी क्षेत्रमा जनवरी–सेप्टेम्बर २०२६ मा २२ देशमा १६ करोड ८० लाखभन्दा बढी बालबालिकालाई खोप दिइएको छ भने केही देशहरूमा cVDPV प्रकोप बन्द भएका छन्। अमेरिका क्षेत्रले ३५ वर्षसम्म जंगली पोलियोबाट मुक्त रहँदै आएको छ।
नेपालको अवस्था:
नेपाल सन् २०१४ मा पोलियोमुक्त प्रमाणित भयो। सन् २०२५ मा ५७९ वटा AFP शंकास्पद घटना अनुसन्धान गरियो (दर ७.१ प्रति एक लाख १५ वर्षमुनिका बालबालिका – WHO मापदण्ड २ भन्दा धेरै उच्च)। नौवटा वातावरणीय निगरानी स्थलबाट १६९ वटा ढल नमूना परीक्षण गर्दा कुनै पनि पोलियोभाइरस भेटिएन। सन् २०२६ अप्रिलमा मधेश प्रदेशको वीरगञ्जमा दशौं ES स्थल थपिएको छ। नियमित खोप तालिका: ६, १०, १४ हप्तामा bOPV र १४ हप्ता तथा ९ महिनामा फ्र्याक्शनल IPV (fIPV)।
खोप र जोखिम:
मौखिक पोलियो खोप (OPV) बाट हुने भ्याक्सिन-एसोसिएटेड प्यारालिटिक पोलियो (VAPP) अत्यन्त दुर्लभ (लगभग ३.८ प्रति लाख डोज) छ। नयाँ पुस्ताको nOPV2 र IPV को संयोजनले सुरक्षा बढाएको छ।
छलफल (Discussion)
पोलियो उन्मूलनको सफलता उच्च खोप कभरेज, संवेदनशील AFP निगरानी र वातावरणीय निगरानीको संयोजनमा निर्भर छ। नेपालले दक्षिण-पूर्वी एशिया क्षेत्रमै उत्कृष्ट AFP निगरानी प्रदर्शन गरेको छ, जसले भाइरसको मौन प्रसारणलाई समयमै पत्ता लगाउने क्षमता बढाउँछ। तर खुला सीमा, उप-राष्ट्रिय खोप अन्तराल र ग्लोबल वित्तीय सहयोगमा आएको परिवर्तनले जोखिम बढाएको छ। GPEI रणनीति २०२२–२०२६ (विस्तार २०२९) ले क्रस-बोर्डर समन्वय, नियमित खोप सुदृढीकरण र पोस्ट-सर्टिफिकेसन क्षमता कायम राख्ने कुरामा जोड दिएको छ। वातावरणीय निगरानीले क्लिनिकल घटना नदेखिए पनि भाइरसको उपस्थिति पत्ता लगाउन सक्छ, जसले नेपाल जस्ता जोखिमयुक्त तर पोलियोमुक्त राष्ट्रहरूका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। परिचयमा उठाइएका चुनौतीहरू—सीमापार जोखिम, वित्तीय अनिश्चितता र उप-राष्ट्रिय अन्तराल—यिनै परिणामहरूबाट पुष्टि हुन्छन् र नीतिगत हस्तक्षेपको आवश्यकतालाई थप बलियो बनाउँछन्।
निष्कर्ष र नीतिगत सुझाव (Conclusion and Policy Recommendations)
पोलियो उन्मूलन सम्भव नजिक छ तर “अन्तिम माइल” सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण छ। नेपाल जस्ता राष्ट्रहरूले निम्न नीति अपनाउनुपर्छ:
नियमित खोप कभरेज ९५ प्रतिशतभन्दा माथि कायम राख्ने – दुर्गम, उच्च जोखिम र क्रस-बोर्डर क्षेत्रमा विशेष अभियान।
AFP र वातावरणीय निगरानीलाई संस्थागत बनाउने – कम्तीमा २ प्रति एक लाख AFP दर र ES स्थल विस्तार तथा गुणस्तर सुनिश्चितता।
क्रस-बोर्डर समन्वय सुदृढ पार्ने – भारतसँग संयुक्त खोप र निगरानी अभियान।
पोलियो ट्रान्जिसन प्लान कार्यान्वयन – निगरानी, प्रयोगशाला र प्रकोप प्रतिक्रिया क्षमतालाई अन्य खोप-रोकथाम योग्य रोगहरूसँग एकीकृत गर्ने।
घरेलु लगानी बढाउने – ग्लोबल सहयोग घट्दै गएको अवस्थामा राष्ट्रिय बजेटबाट अत्यावश्यक क्षमता जोगाउने।
समुदाय सहभागिता र खोप हिचकिचाहट न्यूनीकरण – स्वास्थ्य स्वयंसेविका र स्थानीय नेतृत्वमार्फत विश्वास निर्माण।
यी उपायहरूले नेपाललाई दीर्घकालीन रूपमा पोलियोमुक्त राख्न र विश्वव्यापी उन्मूलनमा योगदान पुर्याउन मद्दत गर्नेछ। परिचयमा उल्लेख गरिएको ऐतिहासिक प्रगति र वर्तमान जोखिमबीचको सन्तुलन कायम राख्न यी नीतिहरू अपरिहार्य छन्।
सन्दर्भ सामग्री
- Global Polio Eradication Initiative. Polio Eradication Strategy 2022–2026: Delivering on a Promise (extension to 2029). WHO; 2025.
- World Health Organization. World Polio Day 2026 updates and regional reports (PAHO, AFRO, EMRO, SEARO). 2026.
- WHO Nepal. Nepal expands environmental surveillance for poliovirus detection in Madhesh Province. 20 April 2026.
- Prof. Dr. Srijana Shrestha, Chairperson, WHO South-East Asia Regional Certification Commission for Polio Eradication. World Polio Day message, 24 October 2026.
- WHO/UNICEF Estimates of National Immunization Coverage (WUENIC) and Nepal AFP/ES surveillance data 2025–2026.
- Global Polio Eradication Initiative. Field guidance for the implementation of environmental surveillance for poliovirus. WHO; 2023 (updated protocols).
- PAHO/WHO. World Polio Day 2026: Americas mark 35 years free of wild poliovirus. 23 October 2026.
- WHO African Region. World Polio Day 2026 Message from Regional Director. 23 October 2026.
यस सामग्रीका विषयहरू
सबै विषयहरू हेर्नुहोस् →त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्
टिप्पणीहरू