सामग्रीमा जानुहोस्
Nepalama stan kyansarako badhdo bhar rashtriy
५ स्रोत

नेपालमा स्तन क्यान्सरको बढ्दो भार र राष्ट्रिय म्यामोग्राफी दिवसको सान्दर्भिकता: जनस्वास्थ्य दृष्टिकोणबाट विश्लेषण

अनुमानित वार्षिक मृत्यु ७५० रहेको छ। Nepal Demographic and Health Survey (NDHS) २०२२ मा आधारित अध्ययनले ३०–४९ वर्ष उमेरका महिलामध्ये केवल ६.५ प्रतिशतले मात्र स्तन क्यान्सर स्क्रीनिङ सेवा लिएको देखाएको छ।

अ

सम्पादकीय टोली

अद्यावधिक

६ मिनेट पढाइ

सुरक्षित गर्न लग इन गर्नुहोस्

संक्षेपमा

नेपालमा स्तन क्यान्सर महिलाहरूमा सबैभन्दा बढी देखिने क्यान्सर बनेको छ। GLOBOCAN 2024 अनुसार सन् २०२४ मा महिलामा १,७४६ नयाँ स्तन क्यान्सरका केस दर्ता भएका थिए, जुन महिलामा देखिने सम्पूर्ण क्यान्सरको १३ प्रतिशत हो र पाठेघरको मुखको क्यान्सरलाई उछिनेको छ। अनुमानित वार्षिक मृत्यु ७५० रहेको छ। Nepal Demographic and Health Survey (NDHS) २०२२ मा आधारित अध्ययनले ३०–४९ वर्ष उमेरका महिलामध्ये केवल ६.५ प्रतिशतले मात्र स्तन क्यान्सर स्क्रीनिङ सेवा लिएको देखाएको छ। यस लेखले उपलब्ध राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तथ्यांकको आधारमा स्तन क्यान्सरको महामारी विज्ञान, जोखिम कारक, स्क्रीनिङको अवस्था र असमानताको विश्लेषण गर्दै राष्ट्रिय म्यामोग्राफी दिवसलाई महिला स्वास्थ्य प्रवर्द्धनको अवसरका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। तथ्यांकमा आधारित नीति, स्क्रीनिङ विस्तार र जनचेतना अभिवृद्धि आवश्यक रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ।

परिचय

स्तन क्यान्सर विश्वभर महिलाहरूमा सबैभन्दा बढी देखिने क्यान्सर हो। कम र मध्यम आय भएका देशहरूमा यसको भार तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। नेपालमा पनि विगत एक दशकमा स्तन क्यान्सरको घटना दर उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। पहिले पाठेघरको मुखको क्यान्सर महिलामा अग्रस्थानमा थियो भने अहिले स्तन क्यान्सरले त्यो स्थान ओगटेको छ। यो परिवर्तन बदलिँदो जीवनशैली, शहरीकरण, प्रजनन व्यवहारमा आएको परिवर्तन र वातावरणीय कारकहरूसँग सम्बन्धित छ।

राष्ट्रिय म्यामोग्राफी दिवस (अक्टोबरको तेस्रो शुक्रबार) स्तन क्यान्सरको प्रारम्भिक पहिचान र स्क्रीनिङको महत्त्वलाई जोड दिने अन्तर्राष्ट्रिय अवसर हो। नेपालमा यस दिवसलाई केवल औपचारिक रूपमा मात्र नभई राष्ट्रिय महिला स्वास्थ्य नीति र कार्यक्रमलाई सुदृढ गर्ने माध्यमका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ। यस लेखको उद्देश्य उपलब्ध प्रमाणहरूको आधारमा नेपालमा स्तन क्यान्सरको वर्तमान अवस्था, चुनौती र नीतिगत आवश्यकतालाई वैज्ञानिक रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो।

तथ्यांक स्रोत र विधि

यो विश्लेषणात्मक समीक्षा लेख हो। मुख्य स्रोतहरूमा International Agency for Research on Cancer (IARC) को GLOBOCAN 2024 अनुमान, Nepal Health Research Council (NHRC) को Population Based Cancer Registry (PBCR) काठमाडौं उपत्यका र अन्य क्षेत्रहरूको प्रतिवेदन, NDHS २०२२ मा आधारित प्रकाशित अध्ययन, नेपाल सरकारको राष्ट्रिय क्यान्सर नियन्त्रण रणनीति २०२४–२०३० तथा हालैका अस्पताल-आधारित रिपोर्ट र समाचार प्रतिवेदनहरू समावेश छन्। तथ्यांकलाई वर्णनात्मक रूपमा विश्लेषण गरिएको छ।

परिणाम: नेपालमा स्तन क्यान्सरको महामारी विज्ञान

GLOBOCAN 2024 अनुसार नेपालमा सन् २०२४ मा कुल २४,४९ नयाँ क्यान्सर केस अनुमान गरिएको छ। महिलामा १३,४१९ नयाँ केसमध्ये स्तन क्यान्सर १,७४६ (१३.०%) रहेको छ भने पाठेघरको मुखको क्यान्सर १,५३२ (११.४%) रहेको छ। स्तन क्यान्सरबाट अनुमानित मृत्यु ७५० छ।

NHRC को PBCR (काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर) ले महिलामा स्तन क्यान्सरलाई अग्रस्थानमा देखाएको छ। शहरी क्षेत्रमा घटना दर ग्रामीण क्षेत्रको तुलनामा उच्च रहेको पाइएको छ। अस्पताल-आधारित अनुमान अनुसार हाल प्रत्येक वर्ष करिब ५,००० महिलामा स्तन क्यान्सर पहिचान हुने गरेको छ, जुन एक दशकअघिको २,५००–३,००० को तुलनामा उल्लेखनीय वृद्धि हो।

NDHS २०२२ मा आधारित अध्ययनअनुसार ३०–४९ वर्ष उमेरका महिलामध्ये स्तन क्यान्सर स्क्रीनिङको lifetime uptake मात्र ६.५% छ। यसमा शिक्षा स्तर, भौगोलिक क्षेत्र (तराई कम), आर्थिक अवस्था र पेशा (कृषिमा संलग्न महिला कम) अनुसार स्पष्ट असमानता देखिन्छ।

छलफल

बढ्दो प्रवृत्ति र जोखिम कारक

स्तन क्यान्सरको निश्चित एउटै कारण पत्ता लागेको छैन। तर नेपालका विशेषज्ञहरू र अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले शारीरिक निष्क्रियता, मोटोपना, सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिरा सेवन, अत्यधिक प्रशोधित खाना, ढिलो सन्तान जन्माउने प्रवृत्ति, कम स्तनपान अवधि, पारिवारिक इतिहास र वातावरणीय प्रदूषणलाई प्रमुख जोखिम कारकका रूपमा पहिचान गरेका छन्। शहरीकरणसँगै यी कारकहरू बढ्दै गएका छन्।

स्क्रीनिङको चुनौती

प्रारम्भिक पहिचानले उपचार सफलता दर ८०–९०% सम्म पुर्‍याउन सक्छ। तर नेपालमा म्यामोग्राफी सेवा सीमित छ। हालै स्वास्थ्य सेवा विभागले पाँचवटा प्रमुख अस्पतालमा ३डी म्यामोग्राफी मेसिन वितरण गरेको छ र काठमाडौं महानगरपालिकाले वीर अस्पतालसँग सहकार्य गरी निःशुल्क स्क्रीनिङ कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। यद्यपि यी प्रयासहरू अझै पर्याप्त छैनन्। अधिकांश महिलाहरूमा जागरूकताको कमी र पहुँचको अभावले ढिलो निदान हुने गरेको छ।

असमानता

कम शिक्षित, ग्रामीण, तराई र आर्थिक रूपमा कमजोर समुदायका महिलाहरू स्क्रीनिङबाट बढी वञ्चित छन्। यसले स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध भए पनि सामाजिक-आर्थिक र सांस्कृतिक अवरोधहरू रहेको संकेत गर्दछ।

राष्ट्रिय म्यामोग्राफी दिवसको सान्दर्भिकता

यो दिवसले पाँचवटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ: (१) स्तन क्यान्सर अब उपेक्षा गर्न नसकिने राष्ट्रिय समस्या हो; (२) स्क्रीनिङ उपचारभन्दा सस्तो र प्रभावकारी हुन्छ; (३) प्राथमिक स्वास्थ्य प्रणालीलाई सुदृढ गर्नुपर्छ; (४) महिला स्वास्थ्य साक्षरता अभिवृद्धि आवश्यक छ; र (५) तथ्यांकमा आधारित नीति (विशेष गरी PBCR को राष्ट्रिय विस्तार) अपरिहार्य छ।

नेपालको राष्ट्रिय क्यान्सर नियन्त्रण रणनीति २०२४–२०३० ले पनि प्रारम्भिक पहिचानलाई प्राथमिकता दिएको छ। यस दिवसलाई रणनीतिको कार्यान्वयनलाई गति दिने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।

नीतिगत सिफारिसहरू

नेपालमा स्तन क्यान्सरको बढ्दो भार र अत्यन्त कम स्क्रीनिङ दरलाई ध्यानमा राख्दै तत्काल, मध्यम र दीर्घकालीन नीतिगत सुधारहरू आवश्यक छन्। यी सिफारिसहरू उपलब्ध तथ्यांक, राष्ट्रिय क्यान्सर नियन्त्रण रणनीति २०२४–२०३० र हालका अभ्यासहरूमा आधारित छन्।

अल्पकालीन सिफारिसहरू

प्रत्येक वर्ष “राष्ट्रिय स्तन स्वास्थ्य सप्ताह” सञ्चालन गर्नुपर्छ। अक्टोबर महिनाको स्तन क्यान्सर जागरूकता महिनासँग जोडेर वा राष्ट्रिय म्यामोग्राफी दिवसको अवसरमा देशभर एकै समयमा सप्ताहव्यापी अभियान चलाउन सकिन्छ। यसमा मिडिया, सामाजिक सञ्जाल, विद्यालय, महिला समूह र स्वास्थ्य चौकीमार्फत स्तन स्व-परीक्षण, लक्षण पहिचान र स्क्रीनिङको महत्त्वबारे व्यापक सन्देश प्रवाह गर्नुपर्छ। यस्तो अभियानले जनचेतना बढाउनुका साथै स्क्रीनिङ सेवाको माग सिर्जना गर्न मद्दत गर्छ।

प्रदेश अस्पतालहरूमा म्यामोग्राफी सेवा विस्तार गर्नुपर्छ। हाल केही ठूला अस्पतालमा मात्र ३डी म्यामोग्राफी उपलब्ध भएको अवस्थामा प्रदेश स्तरका अस्पतालहरूमा कम्तीमा डिजिटल म्यामोग्राफी सेवा सुरु गर्नुपर्छ। यससँगै आवश्यक प्राविधिक जनशक्ति तालिम र मर्मतसम्भार व्यवस्था पनि मिलाउनुपर्छ ताकि सेवा निरन्तर र गुणस्तरीय होस्।

महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकालाई स्तन स्वास्थ्य सम्बन्धी प्रशिक्षण दिनुपर्छ। समुदायको नजिक रहेर काम गर्ने यी स्वयंसेविकाहरूलाई स्तन स्व-परीक्षण सिकाउने, जोखिम भएका महिलालाई पहिचान गर्ने र स्क्रीनिङ सेवामा सिफारिस गर्ने सीप दिनुपर्छ। यसले ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रसम्म सन्देश पुर्‍याउन प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छ।

समुदायस्तरीय स्तन स्व-परीक्षण अभियान चलाउनुपर्छ। स्वास्थ्य चौकी, आमा समूह र स्थानीय संघसंस्थामार्फत नियमित रूपमा स्व-परीक्षण विधि सिकाउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। यसले महिलाहरूलाई आफ्नो शरीरप्रति सजग बनाउँछ र लक्षण देखिएमा समयमै स्वास्थ्य संस्था पुग्न प्रेरित गर्छ।

मध्यकालीन सिफारिसहरू

४० वर्षमाथिका महिलाका लागि जोखिम आधारित स्क्रीनिङ कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। सबै महिलामा एकै किसिमको स्क्रीनिङभन्दा परिवारिक इतिहास, मोटोपना, प्रजनन इतिहास जस्ता जोखिम कारक भएका महिलालाई प्राथमिकता दिएर कार्यक्रम बनाउँदा स्रोतको प्रभावकारी उपयोग हुन्छ। यस्तो कार्यक्रममा क्लिनिकल ब्रेस्ट एक्जामिनेसनसँगै आवश्यक परेमा अल्ट्रासाउन्ड वा म्यामोग्राफी समावेश गर्नुपर्छ।

मोबाइल म्यामोग्राफी सेवा सुरु गर्नुपर्छ। दुर्गम र तराईका ग्रामीण क्षेत्रमा स्थायी म्यामोग्राफी मेसिन राख्न गाह्रो भएकाले मोबाइल युनिटमार्फत आवधिक रूपमा सेवा पुर्‍याउन सकिन्छ। यसले पहुँच बढाउनुका साथै स्क्रीनिङ दरमा सुधार ल्याउन सक्छ। केही गैरसरकारी संस्था र अस्पतालहरूले यस्तो अवधारणा अघि बढाएका छन्, जसलाई सरकारले विस्तार गर्नुपर्छ।

प्रत्येक प्रदेशमा Breast Care Clinic स्थापना गर्नुपर्छ। यस्ता क्लिनिकमा स्क्रीनिङ, निदान, उपचार परामर्श र मनोसामाजिक सहयोग एकै ठाउँमा उपलब्ध गराउनुपर्छ। यसले बिरामीलाई विभिन्न ठाउँ धाउनुपर्ने झन्झट घटाउँछ र समग्र हेरचाहको गुणस्तर बढाउँछ।

दीर्घकालीन सिफारिसहरू

राष्ट्रिय स्तन क्यान्सर स्क्रीनिङ कार्यक्रम लागू गर्नुपर्छ। स्पष्ट मार्गदर्शन, लक्षित उमेर समूह, स्क्रीनिङ अन्तराल र फलोअप प्रणालीसहितको राष्ट्रिय कार्यक्रम आवश्यक छ। यसमा प्राथमिक स्वास्थ्य प्रणालीलाई जोडेर चरणबद्ध रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।

स्वास्थ्य बीमामार्फत म्यामोग्राम परीक्षण समेट्नुपर्छ। हाल धेरै महिला आर्थिक कारणले स्क्रीनिङ गर्न नसक्ने अवस्थामा छन्। स्वास्थ्य बीमामा म्यामोग्राफी र सम्बन्धित परीक्षणहरूलाई समावेश गर्नाले आर्थिक अवरोध कम हुन्छ र स्क्रीनिङ दर बढ्छ।

Population Based Cancer Registry लाई राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्नुपर्छ। हाल सीमित जिल्लामा मात्र सञ्चालन भइरहेको PBCR लाई थप जिल्ला र प्रदेशमा विस्तार गरी नियमित, गुणस्तरीय र तुलनात्मक तथ्यांक उत्पादन गर्नुपर्छ। यसले नीति निर्माण, स्रोत विनियोजन र कार्यक्रमको प्रभाव मूल्याङ्कनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

यी सिफारिसहरू कार्यान्वयन गर्न स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, विकास साझेदार र नागरिक समाजबीच समन्वय अपरिहार्य छ। तथ्यांकमा आधारित, समतामूलक र दिगो दृष्टिकोण अपनाएमा मात्र स्तन क्यान्सरको भार घटाउन सकिन्छ।

निष्कर्ष

नेपालमा स्तन क्यान्सर महिला स्वास्थ्यको प्रमुख चुनौतीका रूपमा स्थापित भइसकेको छ। GLOBOCAN र NDHS का तथ्यांकले यसको बढ्दो भार र अत्यन्त कम स्क्रीनिङ दर स्पष्ट देखाउँछन्। राष्ट्रिय म्यामोग्राफी दिवसलाई केवल जागरूकताको दिन नभई नीतिगत प्रतिबद्धता र कार्यक्रम कार्यान्वयनको अवसरका रूपमा उपयोग गर्नुपर्छ। तथ्यांकमा आधारित, समतामूलक र दिगो स्क्रीनिङ प्रणाली निर्माण नगरेसम्म यो भार अझ बढ्ने सम्भावना छ।

सन्दर्भ सामग्री

  1. 1. International Agency for Research on Cancer. GLOBOCAN 2024: Nepal Fact Sheet.
  2. 2. Poudel L, et al. Factors associated with uptake of breast and cervical cancer screening among Nepalese women: Evidence from NDHS 2022. PLOS Global Public Health. 2024.
  3. 3. Nepal Health Research Council. Population Based Cancer Registry reports (Kathmandu Valley and multi-region).
  4. 4. Ministry of Health and Population. National Cancer Control Strategy 2024–2030.
  5. 5. Recent hospital-based reports and expert statements (2026).

यस सामग्रीका विषयहरू

सबै विषयहरू हेर्नुहोस् →

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

साझा गर्नुहोस्:

त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्

टिप्पणीहरू

टिप्पणी पुष्टिका लागि आवश्यक

तपाईंको नाम र टिप्पणी सार्वजनिक रूपमा देखिन्छ; इमेल देखिँदैन। स्प्याम रोक्न तपाईंको IP ठेगाना ९० दिन राखिन्छ।

सम्बन्धित सामग्री

समकक्षी-समीक्षित९ स्रोत

पाठेघरको मुखको क्यान्सर उन्मूलन: विज्ञान, प्रमाण र नेपालका लागि नीतिगत मार्गचित्र भूमिका

सम्पादकीय टोली · ५ मिनेट पढाइ ·नभम्वर १७