क्यान्सर रोग विश्वभर तीव्र गतिमा फैलिरहेको छ, र ग्यास्ट्रिक क्यान्सर (पेटको क्यान्सर) यसमा एउटा महत्वपूर्ण चुनौतीको रूपमा रहेको छ। यो रोग शुरुवाती चरणमै पत्ता लागेमा उपचार गर्न धेरै सजिलो र प्रभावकारी हुन्छ, तर ढिलो पत्ता लागेमा जीवनसमेत जोखिममा पर्न सक्छ। यस लेखमा हामी पेटको क्यान्सरका शुरुवाती लक्षण, र वर्तमान चिकित्सा विज्ञानमा प्रयोग हुने आधुनिक निदान विधिहरूबारे विस्तृत जानकारी प्रस्तुत गर्दैछौं।

ग्यास्ट्रिक क्यान्सर भनेको के हो?

ग्यास्ट्रिक क्यान्सर पेटको भित्री तहमा हुने असामान्य कोषिका वृद्धि हो, जुन प्रायः पेटको म्युकोसा (भित्री तह) मा दीर्घकालीन सूजन वा परिवर्तनबाट क्रमशः विकसित हुन्छ। विश्वव्यापी प्रमाणअनुसार, ग्यास्ट्रिक क्यान्सरका करिब ९०% केसहरू Helicobacter pylori (H. pylori) नामक ब्याक्टेरिया संक्रमणसँग सम्बन्धित रहेका छन्, जसले पेटमा दीर्घकालीन सूजन (क्रोनिक ग्यास्ट्राइटिस), पछि म्युकोसाको क्षय (एट्रोफी), र त्यसपछि "इन्टेस्टाइनल मेटाप्लेजिया" जस्ता पूर्व-क्यान्सर अवस्था निम्त्याउँछ।

शुरुवाती लक्षणहरू

पेटको क्यान्सरमा सुरुमा प्रायः सामान्य पाचन समस्याजस्तै देखिने लक्षण देखा पर्छन्, जुन बिस्तारै गम्भीर बन्दै जान्छन्:

• नाइटो (नाभी) को माथिल्लो भागमा निरन्तर वा बढ्दो दुखाइ
• पेटमा पोल्ने अनुभूति र पाचन असन्तुलन
• अपच र थोरै खाँदा पनि पेट भरिएको जस्तो लाग्नु (early satiety)
• बारम्बार वाकवाकी वा उल्टी हुनु
• भोक घट्नु र खाने इच्छा नहुनु
• अस्पष्ट तौल घट्नु
• रगत बग्नु वा कालो दिसा हुनु (पछिल्लो चरणमा देखिन सक्ने संकेत)

रोग शरीरको अन्य भागमा फैलिएपछि (मेटास्टेटिक अवस्था), लक्षण थप गम्भीर हुन सक्छन् — जस्तै अत्यधिक थकान, पेटमा गाँठो महसुस हुनु, वा कमलपित्त (jaundice)।

महत्वपूर्ण सावधानी: माथिका लक्षणहरू अन्य सामान्य पाचन समस्या (जस्तै ग्यास्ट्राइटिस, अल्सर) मा पनि देखिन सक्छन्। यी लक्षण देखिएमा तुरुन्तै क्यान्सर नै हो भनी नआत्तिई, योग्य चिकित्सकसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।

आधुनिक निदान विधिहरू

चिकित्सा विज्ञानमा भएको प्रगतिसँगै, हाल ग्यास्ट्रिक क्यान्सर पत्ता लगाउन र यसको चरण (स्टेज) निर्धारण गर्न धेरै वैज्ञानिक र प्रविधिमैत्री विधिहरू प्रयोगमा छन्:

१. चिकित्सकीय इतिहास र शारीरिक परीक्षण

चिकित्सकले सर्वप्रथम बिरामीको लक्षण, खानपान बानी, पारिवारिक इतिहास (परिवारमा कसैलाई पेटको क्यान्सर भएको छ कि छैन), र जोखिम कारक (धूम्रपान, अत्यधिक नुनिलो/धुवाँयुक्त खाना सेवन, H. pylori संक्रमणको इतिहास) बारे विस्तृत जानकारी लिन्छन्। त्यसपछि पेट छामेर गाँठो वा असामान्यता छ कि छैन जाँच्ने शारीरिक परीक्षण गरिन्छ।

२. H. pylori जाँच

किनभने अधिकांश ग्यास्ट्रिक क्यान्सर H. pylori संक्रमणसँग जोडिएको हुन्छ, यसको जाँच निदान प्रक्रियाको महत्वपूर्ण अंश हो। यो स्वासको जाँच (urea breath test), दिसाको जाँच (stool antigen test), रगत जाँच, वा इन्डोस्कोपीको क्रममा लिइने बायोप्सीमार्फत गर्न सकिन्छ।

३. माथिल्लो इन्डोस्कोपी (गास्ट्रोस्कोपी) — निदानको स्वर्ण मापदण्ड

अपर गास्ट्रोइन्टेस्टाइनल इन्डोस्कोपी (esophagogastroduodenoscopy) हाल पेटको क्यान्सर पत्ता लगाउने सबैभन्दा भरपर्दो र प्रमाणित विधि हो। यसमा एउटा पातलो, लचिलो नली (क्यामेरा जोडिएको) मुखबाट छिराई खाद्यनली, पेट, र सानो आन्द्राको सुरुवाती भागको प्रत्यक्ष दृश्यावलोकन गरिन्छ। कुनै असामान्य वृद्धि, अल्सर, वा घाउ देखिएमा त्यहाँबाट बायोप्सी (सानो तन्तुको नमूना) लिइन्छ, जसलाई प्रयोगशालामा पठाई सूक्ष्मदर्शीबाट जाँच गरिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय दिशानिर्देशअनुसार, सही निदानका लागि सामान्यतया कम्तीमा १० वटासम्म बायोप्सी नमूना लिन सिफारिस गरिन्छ, विशेष गरी घाउ भएको ठाउँबाट।

४. उन्नत इन्डोस्कोपिक इमेजिङ प्रविधि

हालैका वर्षमा इन्डोस्कोपी प्रविधिमा उल्लेखनीय सुधार भएको छ:

• न्यारो ब्यान्ड इमेजिङ (NBI) र क्रोमोइन्डोस्कोपी जस्ता प्रविधिले पेटको भित्री तहको सूक्ष्म संरचना र रक्तनलीको ढाँचालाई स्पष्ट देखाउँछ, जसले पूर्व-क्यान्सर परिवर्तन (जस्तै एट्रोफी वा इन्टेस्टाइनल मेटाप्लेजिया) लाई साधारण सेतो-प्रकाश इन्डोस्कोपीभन्दा बढी सटीकतासाथ पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।
• OLGA/OLGIM स्टेजिङ प्रणाली:पेटको विभिन्न भाग (एन्ट्रम र कर्पस) बाट व्यवस्थित रूपमा बायोप्सी लिई, त्यहाँको क्षय (एट्रोफी) र इन्टेस्टाइनल मेटाप्लेजियाको मात्रा अनुसार ० देखि IV सम्मको स्तरमा वर्गीकरण गरिन्छ। यसले भविष्यमा क्यान्सर हुने जोखिम कति छ भनी अनुमान गर्न र त्यसअनुसार अनुगमनको योजना बनाउन सहयोग गर्छ।

५. स्टेजिङका लागि इमेजिङ जाँच

क्यान्सर पुष्टि भइसकेपछि, रोग कति फैलिएको छ भनी थाहा पाउन (स्टेजिङ) थप जाँच गरिन्छ:

• सीटी स्क्यान (CT scan): छाती, पेट, र तल्लो पेटको सीटी स्क्यानले क्यान्सर नजिकैका अंगमा फैलिएको छ कि छैन, र टाढाका अंगमा (जस्तै कलेजो, फोक्सो) मेटास्टेसिस भएको छ कि छैन भनी मूल्याङ्कन गर्छ।
• इन्डोस्कोपिक अल्ट्रासाउन्ड (EUS): यसले ट्युमर पेटको पर्खालमा कति गहिरो गएको छ (T-स्टेज) र नजिकैका लिम्फ नोडमा फैलिएको छ कि छैन (N-स्टेज) भनी सीटी स्क्यानभन्दा बढी संवेदनशील रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सक्छ। विशेष गरी शल्यक्रियाअघि उपचार योजना बनाउन यो अत्यन्त उपयोगी हुन्छ।
• स्टेजिङ ल्यापारोस्कोपी: पेटभित्र सानो क्यामेरा छिराई प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने यो विधिले, विशेष गरी उन्नत अवस्थाका बिरामीमा, इमेजिङबाट मात्र पत्ता नलाग्ने पेरिटोनियल (पेटको भित्री तहमा) मेटास्टेसिस पत्ता लगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

६. ट्युमर मार्कर (रगत जाँच)

CEA, CA 19-9, र CA 72-4 जस्ता ट्युमर मार्करहरू रगतमा जाँच गर्न सकिन्छ। यद्यपि यी मार्कर एक्लै निदानका लागि पर्याप्त छैनन् (किनकि यी अन्य अवस्थामा पनि बढ्न सक्छन्), तर उपचारको प्रभावकारिता अनुगमन गर्न र रोग फर्केको छ कि छैन जाँच्न यी सहायक उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

७. बायोमार्कर तथा आणविक परीक्षण

हालका वर्षमा क्यान्सर उपचारमा "व्यक्तिगत चिकित्सा" (personalised medicine) को अवधारणा बलियो हुँदै गएको छ। बायोप्सी नमूनामा HER2, PD-L1, र माइक्रोस्याटेलाइट इन्स्टेबिलिटी (MSI) जस्ता बायोमार्करको जाँच गरी, कुन बिरामीलाई लक्षित थेरापी (targeted therapy) वा इम्युनोथेरापीबाट बढी फाइदा हुन सक्छ भनी निर्धारण गरिन्छ। यसैले अन्तर्राष्ट्रिय दिशानिर्देशहरूले निदानको समयमै यी जाँच गर्न सिफारिस गर्दछन्, ताकि उपचार सुरु गर्न ढिलाइ नहोस्।

८. इन्डोस्कोपिक रिसेक्सन — निदान र उपचार दुवै

धेरै सानो र सतही चरणको क्यान्सर (जस्तै २ सेन्टिमिटरभन्दा सानो गाँठो) भेटिएमा, इन्डोस्कोपिक म्युकोसल रिसेक्सन (EMR)वा इन्डोस्कोपिक सबम्युकोसल डिसेक्सन (ESD) जस्ता प्रविधिद्वारा शल्यक्रिया नगरी नै इन्डोस्कोपीमार्फत सो भाग हटाउन सकिन्छ। यसले ठूलो तन्तुको नमूना दिने भएकाले सही स्टेजिङमा सहयोग गर्छ, र साथसाथै उपचारात्मक पनि हुन सक्छ।

स्क्रिनिङ सिफारिस — कसले, कहिले जाँच गराउने?

ग्यास्ट्रिक क्यान्सरको स्क्रिनिङ सिफारिस क्षेत्र र जोखिम स्तरअनुसार फरक-फरक हुन्छ। सामान्यतया निम्न व्यक्तिलाई नियमित इन्डोस्कोपिक अनुगमन सिफारिस गरिन्छ:

• परिवारमा (प्रथम-श्रेणी नातेदार) पेटको क्यान्सरको इतिहास भएका व्यक्ति
• H. pylori संक्रमण भइसकेका र उपचारपछि पनि अनुगमन आवश्यक भएका व्यक्ति
• ठूलो जोखिम भएको जातीय/भौगोलिक समूहका व्यक्ति (जस्तै पूर्वी एसिया, जहाँ यो रोगको दर उच्च छ)
• पेटमा पहिल्यै एट्रोफिक ग्यास्ट्राइटिस वा इन्टेस्टाइनल मेटाप्लेजिया पत्ता लागिसकेका व्यक्ति — यिनलाई OLGA/OLGIM स्तरअनुसार हरेक १ देखि ३ वर्षमा दोहोर्‍याई इन्डोस्कोपी गर्न सिफारिस गरिन्छ।

नेपालमा भने ग्यास्ट्रिक क्यान्सरको जनसंख्या-स्तरीय स्क्रिनिङ कार्यक्रम अझै स्थापित नभएकाले, माथि उल्लिखित लक्षण देखिनासाथ वा जोखिम कारक भएमा चिकित्सकसँग परामर्श लिई आवश्यक जाँच गराउनु नै व्यावहारिक उपाय हो।

बचाउका उपायहरू

पेटको क्यान्सरको जोखिम घटाउन निम्न जीवनशैली र खानपान अभ्यासले सहयोग पुर्‍याउँछ:

• हरियो पातयुक्त सागसब्जी र ताजा फलफूलको नियमित सेवन
• अत्यधिक नुनिलो, अचार-धुवाँयुक्त, र प्रशोधित मासुजन्य खाद्य पदार्थको सेवन घटाउनु
• भिटामिन बी१२, आइरन, फोलेट, र क्याल्सियम पर्याप्त मात्रामा समावेश भएको सन्तुलित आहार लिनु
• एकैचोटि धेरै नखाई सानो-सानो मात्रामा बारम्बार खाने बानी बसाल्नु — यसले पेटमा एकैपटक भार नपर्ने र पाचन सहज हुने फाइदा दिन्छ
• धूम्रपान र अत्यधिक मद्यपानबाट टाढा रहनु
• H. pylori संक्रमणको लक्षण देखिएमा समयमै जाँच र उपचार गराउनु

निष्कर्ष

पेटको क्यान्सर शुरुवाती चरणमा प्रायः सामान्य पाचन समस्याजस्तै देखिने भएकाले बेवास्ता हुने खतरा बढी हुन्छ। तर आजको चिकित्सा विज्ञानले इन्डोस्कोपी, उन्नत इमेजिङ प्रविधि, र आणविक परीक्षणमार्फत यसलाई निकै सटीक रूपमा र प्रायः शल्यक्रियाविनै (इन्डोस्कोपिक रिसेक्सनमार्फत) पत्ता लगाउन र उपचार गर्न सक्षम बनाएको छ। लक्षण देखिएपछि ढिलाइ नगरी योग्य चिकित्सकसँग परामर्श लिनु, र जोखिममा रहेकाहरूले नियमित अनुगमन गराउनु नै यस रोगबाट सुरक्षित रहने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।