स्रोत: The New England Journal of Medicine, सेप्टेम्बर २२, २०२६

काठमाडौं — विगत केही वर्षयता एउटै रगत नमूनाबाट एकैचोटि दर्जनौं प्रकारका क्यान्सर पत्ता लगाउन सकिने "बहु-क्यान्सर प्रारम्भिक-पहिचान परीक्षण" (Multicancer Early-Detection Test) ले विश्वभर ठूलो आशा जगाएको थियो। बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (NHS) अन्तर्गत सञ्चालित विश्वकै सबैभन्दा ठूलो यस्तो अध्ययन — NHS-Galleri ट्रायल — को पहिलो प्रमुख नतिजा अब New England Journal of Medicineमा प्रकाशित भएको छ, र यसले वैज्ञानिक समुदायलाई मिश्रित सन्देश दिएको छ।

के थियो यो अध्ययन?

बेलायतका आठ क्यान्सर सेवा क्षेत्रबाट ५०–७७ वर्ष उमेर समूहका करिब १५ लाख व्यक्तिलाई निमन्त्रणा गरिएकोमा, १,४२,८२६ जनाले यसमा सहभागी हुन सहमति जनाए। तिनीहरूलाई अनियमित रूपमा दुई समूहमा विभाजन गरियो — एउटा समूहको रगत Galleri नामक परीक्षणबाट जाँचियो (हस्तक्षेप समूह), र अर्को समूहको रगत केवल भण्डारण गरियो (नियन्त्रण समूह)। तीन वर्षसम्म वार्षिक रूपमा यो परीक्षण दोहोर्‍याइयो, र त्यसपछि थप एक वर्ष अनुगमन गरियो।

यो परीक्षणले रगतमा तैरिरहेको क्यान्सर कोषिकाबाट निस्केको DNA को विशेष ढाँचा (methylation pattern) पत्ता लगाई, क्यान्सर छ कि छैन र भए कुन अंगबाट सुरु भएको हुन सक्छ भनी अनुमान गर्छ।

मुख्य प्रश्न: के यसले पछिल्लो चरणको क्यान्सर घटायो?

अध्ययनको मुख्य लक्ष्य थियो — यो परीक्षणले १२ वटा छानिएका प्रकारका क्यान्सर (जुन क्यान्सरजन्य मृत्युको ६०% भन्दा बढीका लागि जिम्मेवार छन्, जस्तै फोक्सो, कोलोन, पाठेघर, कलेजो आदि) लाई स्टेज III वा IV (अर्थात् धेरै फैलिइसकेको, उपचार गाह्रो हुने चरण) मा पुग्नुअघि नै पत्ता लगाउन सक्छ कि सक्दैन।

नतिजा भने अपेक्षा जत्तिकै उत्साहजनक भएन: हस्तक्षेप समूहमा प्रति १ लाख व्यक्ति-वर्ष ३००.५ मा स्टेज III/IV क्यान्सर पत्ता लाग्यो, जबकि नियन्त्रण समूहमा यो २९२.५ थियो — अर्थात् दुई समूहबीच तथ्यांकीय रूपमा कुनै उल्लेखनीय भिन्नता देखिएन (incidence rate ratio 1.03, p=0.63)।

तर एउटा आशाजनक संकेत पनि

तथापि, अध्ययनले एउटा दोस्रो महत्वपूर्ण नतिजामा भने सकारात्मक संकेत देखायो: सबैभन्दा गम्भीर र फैलिइसकेको स्टेज IVक्यान्सर मात्र हेर्दा, हस्तक्षेप समूहमा दर घटेको देखियो (प्रति १ लाख व्यक्ति-वर्ष १४५.२ विरुद्ध नियन्त्रण समूहमा १६८.५) — जुन १४% कमी हो। विशेष गरी दोस्रो र तेस्रो वर्षको स्क्रिनिङमा यो कमी अझ स्पष्ट देखियो।

तर यो सुधार स्टेज III क्यान्सर बढी पत्ता लागेकाले सन्तुलित भयो — अर्थात्, परीक्षणले धेरै क्यान्सरलाई स्टेज IV भन्दा अघि नै (स्टेज III मै) पत्ता लगायो, जसले समग्र (स्टेज III+IV जोडेर हेर्दा) नतिजामा खासै भिन्नता देखाएन। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, यो पहिलो वर्षको स्क्रिनिङमा पहिले नै अनियन्त्रित रूपमा फैलिइसकेका (तर पत्ता नलागेका) पुराना क्यान्सर एकैचोटि भेटिनुको स्वाभाविक परिणाम हुन सक्छ, जुन घटना पछिल्ला वर्षमा घट्दै जाने अपेक्षा गरिन्छ।

सुरक्षाको हिसाबले सुरक्षित

यो परीक्षण सुरक्षाको दृष्टिकोणले उत्साहजनक रह्यो — जम्मा १% भन्दा कम सहभागीमा मात्र ट्रायलसँग सम्बन्धित असर देखियो, र तीमध्ये कुनै पनि गम्भीर थिएन। सबैभन्दा बढी देखिएको असर भनेको सुई भएको ठाउँमा नीलडाम, चक्कर लाग्नु, र सकारात्मक नतिजा आएपछिको स्वाभाविक चिन्ता (anxiety) थियो।

किन यो महत्वपूर्ण छ?

अहिलेसम्म उपलब्ध मानक क्यान्सर स्क्रिनिङले (जस्तै स्तन, पाठेघर, र कोलोन क्यान्सर जाँच) बेलायतमा जम्मा क्यान्सर निदानको ७% भन्दा कम र अमेरिकामा १५% भन्दा कम मात्र समेट्छ। बाँकी धेरैजसो क्यान्सर लक्षण देखिएपछि मात्र पत्ता लाग्छन् — जुन प्रायः ढिलो हुन्छ। यही खाडल पूर्ति गर्ने आशाका साथ बहु-क्यान्सर परीक्षण अघि सारिएको थियो।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, यो नतिजाले परीक्षणलाई पूर्ण रूपमा असफल भनी अस्वीकार गर्नुभन्दा, थप लामो समयको अनुगमन आवश्यक रहेको देखाउँछ — किनभने क्यान्सर स्क्रिनिङको वास्तविक फाइदा प्रायः वर्षौंपछि मात्र देखिन्छ। विशेष गरी, स्टेज IV क्यान्सरमा देखिएको सुधार दीर्घकालमा वास्तविक जीवन-रक्षक प्रभावमा परिणत हुन्छ कि हुँदैन भन्ने अझै अध्ययन जारी रहनेछ।

के यो परीक्षण अब बजारबाट हट्छ त?

होइन। अध्ययनका लेखकहरूले प्रस्ट पारेका छन् — यो प्रारम्भिक नतिजा मात्र हो, र मृत्युदरमा वास्तविक प्रभाव मूल्याङ्कन गर्न यो ट्रायल पर्याप्त शक्तिशाली (statistically powered) थिएन। थप ३–६ वर्षसम्मको अनुगमनपछि मात्र यसको वास्तविक दीर्घकालीन फाइदाबारे स्पष्ट निष्कर्ष निकाल्न सकिनेछ।

सम्पादकीय टिप्पणी

यो अध्ययनले क्यान्सर स्क्रिनिङ प्रविधिमा भइरहेको द्रुत विकासको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ — तर साथै यो पनि सम्झाउँछ कि नयाँ प्रविधि जति आकर्षक देखिए पनि, यसको वास्तविक प्रभाव प्रमाणित गर्न ठूलो, दीर्घकालीन, र होसियारीपूर्ण वैज्ञानिक परीक्षण अनिवार्य हुन्छ। नेपालमा क्यान्सर स्क्रिनिङ पूर्वाधार अझै विकासोन्मुख अवस्थामा रहेकाले, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा भइरहेका यस्ता अध्ययनको नतिजालाई नजिकबाट पछ्याउनु उपयोगी हुनेछ।

सन्दर्भ सामग्री: Sasieni P, Johnson P, Round T, et al. Effect of Screening with Multicancer Early-Detection Test on Late-Stage Cancer Diagnosis. N Engl J Med. 2026 Sep 22.