एपेन्डिक्स के हो?

एपेन्डिक्स ठूलो आन्द्रा (caecum) सँग जोडिएको करिब ५–१० से.मी. लामो, पातलो पाइपजस्तो तन्तु हो। यसको व्यास सामान्यतया ६ मि.मि. भन्दा कम हुन्छ। यसको एक छेउ बन्द हुन्छ। यसको शरीरमा कुनै अनिवार्य काम छैन भन्ने पुरानो धारणा थियो, तर हालका अध्ययनहरूले यसले आन्द्राको माइक्रोबायोटा र प्रतिरक्षा प्रणालीमा सीमित भूमिका खेल्न सक्ने संकेत दिएका छन्। तर यो अंग बिना पनि मानिस सामान्य जीवन बिताउन सक्छ।

 एपेन्डिसाइटिस के हो?

एपेन्डिक्स सुन्निएर संक्रमण भएको अवस्थालाई एपेन्डिसाइटिस भनिन्छ। यो आपत्कालीन अवस्था हो। उपचार ढिलो भए एपेन्डिक्स फुटेर पेरिटोनाइटिस (पेटको भित्री तहको संक्रमण) वा फोहोर फैलिएर सेप्सिस जस्ता गम्भीर अवस्था आउन सक्छ।

 मुख्य कारणहरू

एपेन्डिक्सको भित्री बाटो (lumen) अवरुद्ध हुनु प्रमुख कारण हो। अवरोधका स्रोतहरू:

• कडा दिसाको टुक्रा (fecalith / appendicolith)

• लिम्फोइड तन्तुको सुन्निने (lymphoid hyperplasia) – विशेष गरी युवामा भाइरल संक्रमणपछि

• परजीवी (जुका आदि)

• ट्युमर वा विदेशी वस्तु (दुर्लभ)

• कहिलेकाहीँ आन्द्राको बटारिनु वा दिशा उल्टो बग्नु

अवरोधपछि भित्र चाप बढ्छ → रक्तसञ्चार घट्छ → जीवाणु (E. coli, Enterococci आदि) बढ्छन् → सूजन, घाउ र कुहिने प्रक्रिया सुरु हुन्छ। कम फाइबरयुक्त आहार, कब्जियत र अत्यधिक ल्याक्सेटिभ प्रयोगले जोखिम बढाउन सक्छ।

 लक्षणहरू

क्लासिक लक्षणहरू:

• दुखाइको स्थान परिवर्तन: सुरुमा नाभि वरिपरि वा माथिल्लो पेटमा हल्का दुखाइ → ४–६ घण्टाभित्र दाहिने तल्लो कोखा (right lower quadrant) मा सर्छ र तीव्र हुन्छ।

• दुखाइ खोक्दा, हिँड्दा वा हलचल गर्दा बढ्छ।

• वाकवाकी, वान्ता, भूख नलाग्नु (anorexia)।

• हल्का ज्वरो (पछि बढ्न सक्छ)।

• कब्जियत वा पखाला, पेट फुल्नु।

• कहिलेकाहीँ बारम्बार पिसाब आउने (पिसाबको थैलीमा तनावले)।

नोट: बच्चा, बृद्ध, गर्भवती र प्रतिरक्षा कम भएका व्यक्तिमा लक्षण अस्पष्ट हुन सक्छ।

 शारीरिक परीक्षणका महत्वपूर्ण संकेतहरू

डाक्टरले यी परीक्षणहरू गर्छन्:

1. Rovsing’s sign: देब्रे कोखा थिच्दा दाहिने कोखा दुख्नु।

2. Psoas sign: दाहिने खुट्टा सीधा पछाडि तान्दा दुखाइ बढ्नु।

3. Obturator sign: दाहिने खुट्टा घुँडा मोडेर भित्रीतिर घुमाउँदा दुखाइ।

4. Rebound tenderness: थिचेर छोड्दा दुखाइ बढ्नु।

5. McBurney’s point मा कोमलता।

यी संकेतहरूले शंका बढाउँछन् तर अन्तिम निदान होइनन्।

आधुनिक निदान प्रक्रिया

• क्लिनिकल स्कोर: Alvarado score, Appendicitis Inflammatory Response (AIR) score वा Adult Appendicitis Score – जोखिम स्तर निर्धारण गर्न।

• रक्त परीक्षण: WBC (श्वेत रक्त कोष) बढ्नु, CRP बढ्नु, न्यूट्रोफिल बढ्नु।

• इमेजिङ:

• अल्ट्रासाउन्ड (विशेष गरी बच्चा र गर्भवतीमा पहिलो रोजाइ)।

• CT स्क्यान (वयस्कमा सबैभन्दा सटीक)।

• MRI (गर्भवतीमा सुरक्षित विकल्प)।

• आवश्यक परे ल्याप्रोस्कोपीबाट पनि निदान र उपचार एकैपटक गर्न सकिन्छ।

 उपचार (हालको अभ्यास)

१. शल्यक्रिया (Appendectomy) – मुख्य र निश्चित उपचार 

• ल्याप्रोस्कोपिक एपेन्डेक्टोमी अहिलेको मानक विधि हो (साना चीरा, कम दुखाइ, छिटो निको, कम संक्रमण)। 

• खुल्ला शल्यक्रिया जटिल अवस्थामा मात्र। 

• सरल (uncomplicated) एपेन्डिसाइटिसमा २४ घण्टासम्म शल्यक्रिया ढिलो गर्न सकिन्छ। 

• शल्यक्रियाअघि एन्टिबायोटिक दिइन्छ। जटिल नभएपछि पोस्ट-अपरेटिभ एन्टिबायोटिक सामान्यतया आवश्यक पर्दैन।

२. गैर-शल्यक्रियात्मक उपचार (Antibiotics alone) 

• सरल (uncomplicated) एपेन्डिसाइटिसमा चयनित बिरामीहरूमा एन्टिबायोटिक मात्रले पनि सफल हुन सक्छ (लगभग ७०% सफलता)। 

• IV एन्टिबायोटिक केही दिनपछि मौखिकमा परिवर्तन। 

• तर पुनरावृत्ति दर २५–३९% सम्म हुन सक्छ। एपेन्डिकोलिथ भएमा असफलताको जोखिम उच्च। 

• जटिल (perforated, abscess, gangrene) अवस्थामा सामान्यतया शल्यक्रिया वा abscess drain + एन्टिबायोटिक आवश्यक।

३. अन्य 

• एब्सेस भएमा पहिले drain गरेर पछि interval appendectomy गर्न सकिन्छ। 

• गर्भवती, प्रतिरक्षा कम भएका र appendicolith भएकामा शल्यक्रिया प्राथमिकता दिइन्छ।

जटिलता र सावधानी

समयमै उपचार नभए:

• एपेन्डिक्स फुट्नु → पेरिटोनाइटिस → सेप्सिस।

• एब्सेस वा फ्लेग्मन।

शल्यक्रियापछि सम्भावित समस्या: घाउ संक्रमण, आन्द्राको अस्थायी प्यारालाइसिस, दुर्लभ रूपमा रक्तस्राव वा आसंजन।

महत्वपूर्ण सल्लाह: पेटको दाहिने तल्लो भागमा बढ्दो दुखाइ, वाकवाकी र ज्वरो आएमा तुरुन्त अस्पताल जानुहोस्। स्व-औषधि वा ढिलाइ गर्नु हुँदैन।