नेपालको आजको तस्बिर

हालैको राष्ट्रिय स्क्रिनिङमा ३० वर्षमाथिका लगभग पाँचमध्ये एक जनामा उच्च रक्तचाप र मोटोपना पाइएको छ। मधुमेह करिब ९ प्रतिशत र मृगौला समस्या करिब ३ प्रतिशतभन्दा बढीमा देखिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासंघको अनुमान अनुसार नेपालमा मधुमेहका करिब ७० प्रतिशत बिरामीहरू अझै निदान नभएका छन्। उच्च रक्तचापका बिरामीमध्ये आधाजतिलाई आफ्नो अवस्था थाहा छैन, र उपचार पाउनेहरूको संख्या अझै कम छ। नियन्त्रणमा रहेकाहरू त झन् थोरै छन्।

ग्रामीण क्षेत्रमा समस्या अझ गहिरो छ। पहुँच कम, जनचेतना कम, र “म त स्वस्थ नै छु” भन्ने सोच हाबी छ। शहरमा भने बसाइँसराइ, तनाव, बसेर बस्ने जीवनशैली र प्रशोधित खानाले जोखिम बढाइरहेको छ। नसर्ने रोगहरूले अहिले नेपालमा हुने कुल मृत्युको करिब दुई तिहाइ भाग ओगटिसकेका छन्। यो मौन महामारी हो —चर्को आवाज नआउने तर परिवारलाई टुक्र्याउने।

सरकारले WHO को PEN प्याकेज विस्तार गरेको छ। स्वास्थ्य चौकीहरूमा स्क्रिनिङ बढेको छ। तर स्क्रिनिङबाट पहिचान भएपछि निरन्तर उपचार, आहार सल्लाह र फलोअप अझै कमजोर छ। धेरै जिल्लामा मृगौला विशेषज्ञ र डायलिसिस सेवा सीमित छन्। राजधानी बाहिर समस्या झन् गह्रौं छ।

प्रमाणले के भन्छ <

अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि सामान्य “हेल्थ प्याकेज” मात्रैले मृत्युदरमा ठूलो कमी नल्याउन सक्छ। तर लक्षित जाँच —रक्तचाप, रगतमा हुने चिनीको मात्रा वा ब्लड सुगर, मूत्र परीक्षण, लिपिड र मृगौला कार्य— ले रोगलाई चाँडो समात्न मद्दत गर्छ। दक्षिण एसियाली जनसंख्यामा आहार र व्यायाम दुवैले रक्तचाप र लिपिड सुधार्ने प्रमाण छ। नेपालमै भएका अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि स्थानीय दाल-भात, तरकारी र फलफूलमा आधारित सन्तुलित आहारले मधुमेह नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको दिशानिर्देश स्पष्ट छ: हप्तामा कम्तीमा १५०–३०० मिनेट मध्यम व्यायाम र दुई दिन मांसपेशी बलियो बनाउने अभ्यास। यसले हृदय, मृगौला र मानसिक स्वास्थ्य सबै जोगाउँछ।

हामी कहाँ चुकिरहेका छौं ?

• धेरैजसो मानिसहरू “दुखेपछि मात्र जाँच” गर्छन्। रक्तचाप र रगतमा हुने चिनीको मात्रा वा ब्लड सुगर प्रायः मौन रहन्छन्।

• परम्परागत नेपाली खाना राम्रो थियो, तर अहिले चिनी, नुन, तेल र प्याकेटका खानेकुरा बढेका छन्।

• शारीरिक श्रम घटेको छ, तर व्यायामको बानी बसेको छैन।

• स्वास्थ्य सचेतना अभियानहरू छन्, तर तिनीहरू गाउँ-गाउँसम्म प्रभावकारी रूपमा पुगेका छैनन्।

परिणाम: धेरै मानिसहरू स्ट्रोक, हृदयघात वा मृगौला फेल भएपछि मात्र थाहा पाउँछन्। परिवारको आम्दानी डायलिसिस र औषधिमा खर्च हुन्छ। रोक्न सकिने पीडा रोक्न सकिएको छैन।

अब के गर्ने? साना तर निर्णायक कदमहरू

१. नियमित लक्षित जाँच: रक्तचाप, रगतमा हुने चिनीको मात्रा वा ब्लड सुगर, मूत्र र आवश्यक रक्त परीक्षण। विशेष गरी ३० वर्षमाथि र परिवारमा यस्ता रोग भएकाहरूले। 

२. नेपाली शैलीको सन्तुलित आहार: दल-भातलाई आधार बनाएर तरकारी-सागपात बढाउने, नुन-चिनी घटाउने, प्रशोधित खाना सीमित गर्ने। 

३. दैनिक गतिविधि: हिँड्ने, साइकल चलाउने, घरको काम वा सरल व्यायाम। केही गर्नु नगर्नुभन्दा राम्रो।

यी तीन कुरा अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाण र नेपालको वास्तविकता दुवैसँग मेल खान्छन्। सरकारको PEN कार्यक्रम र स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाहरूले सहयोग गर्न सक्छन्। तर अन्तिम निर्णय हामी आफैंले गर्नुपर्छ।

आज जाँच नगराउने एउटा सानो निर्णयले भोलि परिवारलाई ठूलो बोझ बोकाउन सक्छ। आज हिँड्ने, सन्तुलित खाने र जाँच गराउने सानो कदमले भोलिको जीवन जोगाउन सक्छ।

तपाईंको स्वास्थ्य तपाईंको भविष्य हो। मौन महामारीसँग लड्ने हतियार हामी आफैंसँग छ—जागरूकता, नियमितता र सानो परिवर्तन।

आजै आफ्नो नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा गएर रक्तचाप र चिनी जाँच गराउनुहोस्। आफ्नो डाक्टरसँग निवारक योजनाबारे कुरा गर्नुहोस्। किनकि भोलि ढिलो हुन सक्छ।