आज, अक्टोबर १४, २०२६। विश्वभरि एकै साथ मनाइँदै छ International Allied Health Professionals Day। यो दिन सन् २०१८ मा बेलायतबाट सुरु भएको एउटा साधारण तर शक्तिशाली आन्दोलन हो, जसले अहिले अन्तर्राष्ट्रिय रूप लिएको छ। यस दिन विश्वका लाखौं Allied Health Professionals लाई सम्मान गरिन्छ ती पेसाकर्मीहरू जो चिकित्सक र नर्सका छायाँमा रहेर पनि स्वास्थ्य सेवाको वास्तविक मेरुदण्ड बनेका छन्।

नेपालमा पनि आज यो दिन विशेष अर्थ राख्छ। किनकि यहाँका Medical Laboratory Technologist, Radiographer, Physiotherapist, Optometrist, Anaesthesia Technologist, Speech and Hearing Therapist, Public Health Professional, Occupational Therapist, Dental Hygienist र दर्जनौं अन्य पेसाकर्मीहरूले देशको स्वास्थ्य प्रणालीलाई चुपचाप तर निर्णायक रूपमा धानेका छन्। यो लेख तिनै अदृश्य नायकहरूप्रति समर्पित छ उनीहरूको भूमिका, यस दिवसको औचित्य, वैज्ञानिक आधार र भावी दिनका दायित्वहरूलाई मार्मिक तर तथ्यपरक ढंगले प्रस्तुत गर्दै।

दिवसको उत्पत्ति र अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भ

सन् २०१८ मा बेलायतका दुई Allied Health Professionals एक Dietitian र एक Speech and Language Therapist ले आफ्नो दैनिक योगदानलाई व्यापक रूपमा चिनाउने विचार राखे। सामाजिक सञ्जालमा सुरु भएको यो अभियान छिट्टै १४ वटा प्रमुख Allied Health Professions ले अँगाले। त्यसपछि यो दिन अक्टोबर १४ मा विश्वव्यापी रूपमा मनाउन थालियो। अहिले अष्ट्रेलिया, न्यूजिल्यान्ड, सिंगापुर, क्यानडा, सेशेल्स लगायत दर्जनौं मुलुकहरूले यसलाई आधिकारिक रूपमा मनाउँछन्।

यो वर्ष बेलायतमा “Celebrating AHPs Deliver” र अष्ट्रेलियामा “Allied health: For everyone, everywhere” जस्ता थीमहरू अगाडि सारिएका छन्। यी थीमहरूले एउटै सन्देश दिन्छन् Allied Health Professionals ले स्वास्थ्य सेवाको हरेक तहमा, हरेक स्थानमा र हरेक व्यक्तिसम्म पुग्ने काम गर्छन्। उनीहरूको योगदान prevention, diagnosis, treatment, rehabilitation र health promotion मा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छ।

नेपालमा सम्बद्ध स्वास्थ्य पेसाकर्मीहरूको प्रभावकारी भूमिका

नेपालमा Nepal Health Professional Council (NHPC) अन्तर्गत लगभग ३९ श्रेणीमा एक लाख ६६ हजारभन्दा बढी पेसाकर्मी दर्ता छन्। यी पेसाकर्मीहरूले स्वास्थ्य प्रणालीको “मिसिङ लिङ्क” पूरा गर्छन्। उनीहरूको भूमिका वैज्ञानिक र व्यावहारिक दुवै दृष्टिले अपरिहार्य छ।

Diagnosis को क्षेत्रमा Medical Laboratory Technologist र Radiographer ले रक्त, तन्तु, X-ray, CT scan, MRI र अन्य imaging प्रविधिमार्फत रोगको सही पहिचान सम्भव बनाउँछन्। बिना यी परीक्षणहरू आधुनिक evidence-based medicine असम्भव छ। Physiotherapist र Occupational Therapist ले चोटपटक, स्ट्रोक, अपाङ्गता र दीर्घकालीन रोगबाट पीडित व्यक्तिहरूलाई functional independence तर्फ डोर्‍याउँछन्। यसले अस्पतालको भार घटाउँछ र जीवनको गुणस्तर बढाउँछ।

ग्रामीण नेपालमा Health Assistant र Community Medical Assistant ले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको आधार तयार पार्छन्। Optometrist ले दृष्टि दोष सुधारेर शिक्षा र उत्पादकत्व बढाउँछन् भने Speech and Hearing Therapist ले सञ्चार क्षमता फर्काउँछन्। Anaesthesia Technologist र Operation Theatre Technologist ले शल्यक्रियालाई सुरक्षित बनाउँछन्। Public Health Professional हरूले महामारी नियन्त्रण, खोप अभियान र स्वास्थ्य शिक्षामा काम गर्छन्।

वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि multidisciplinary team मा Allied Health Professionals को सक्रिय सहभागिताले patient outcome मा उल्लेखनीय सुधार ल्याउँछ, hospital stay घटाउँछ र healthcare cost कम गर्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि rehabilitation workforce को अभावलाई विश्वव्यापी चुनौती मानेको छ। नेपालमा यो अभाव अझ गहिरो छ, तर उपलब्ध जनशक्तिले निरन्तर योगदान दिइरहेका छन्।

यस दिवसको औचित्य र सान्दर्भिकता

किन मनाउने यो दिन? किनकि समाजले प्रायः चिकित्सक र नर्सलाई मात्र देख्छ। Allied Health Professionals को योगदान प्रायः अदृश्य रहन्छ। यो दिनले उनीहरूको योगदानलाई उजागर गर्छ, आत्म-सम्मान बढाउँछ र नयाँ पुस्तालाई यस क्षेत्रमा आकर्षित गर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा यो दिवस अझ सान्दर्भिक छ। देशले Universal Health Coverage को लक्ष्य राखेको छ। यस लक्ष्य प्राप्तिमा Allied Health Professionals बिना असम्भव छ। ग्रामीण-शहरी असन्तुलन, दक्ष जनशक्तिको अभाव, र गुणस्तर नियन्त्रणका चुनौतीहरू विद्यमान छन्। यो दिनले नीतिनिर्माता, शैक्षिक संस्था र समाजलाई यी चुनौतीहरू सम्झाउँछ।

वैज्ञानिक दृष्टिले, स्वास्थ्य सेवा अब doctor-centric मात्र होइन, team-based care मा आधारित छ। Evidence-based practice, interprofessional collaboration र patient-centred care का सिद्धान्तहरूले Allied Health Professionals लाई केन्द्रमा राख्छन्। यस दिवसले यही वैज्ञानिक वास्तविकतालाई समाजसम्म पुर्‍याउँछ।

भावी दिनमा अवलम्बन गर्नुपर्ने दायित्वहरू

यो दिवस केवल उत्सव होइन, जिम्मेवारीको स्मरण पनि हो। नेपालका Allied Health Professionals, नीतिनिर्माता र समाजले निम्न दायित्वहरू वहन गर्नुपर्छ:

१. गुणस्तरीय शिक्षा र निरन्तर व्यावसायिक विकास (CPD)

शैक्षिक संस्थाहरूले competency-based curriculum लागू गर्नुपर्छ। clinical practice, research र digital health मा जोड दिनुपर्छ। NHPC र Medical Education Commission ले मापदण्ड कडा बनाउनुपर्छ। हरेक पेसाकर्मीले lifelong learning लाई अँगाल्नुपर्छ।

२. ऐन र नियमनको सुदृढीकरण

नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद् ऐन, २०५३ पुरानो भइसकेको छ। यसलाई समयानुकूल संशोधन गरी professional autonomy, प्रतिनिधित्व र scope of practice स्पष्ट पार्नुपर्छ। बिना लाइसेन्स अभ्यास रोक्न कडा निगरानी आवश्यक छ।

३. ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा पहुँच

शहरमा केन्द्रित जनशक्तिलाई ग्रामीण क्षेत्रमा आकर्षित गर्न प्रोत्साहन प्याकेज, career progression र telehealth सुविधा दिनुपर्छ। Community-based rehabilitation र primary healthcare मा उनीहरूको भूमिकालाई संस्थागत गर्नुपर्छ।

४. अनुसन्धान र नवप्रवर्तन

नेपाली सन्दर्भमा आधारित अनुसन्धान बढाउनुपर्छ। local evidence निर्माण गरी नीति निर्माणमा योगदान दिनुपर्छ। artificial intelligence, digital imaging र assistive technology जस्ता क्षेत्रमा दक्षता विकास गर्नुपर्छ।

५. अन्तरविषयक सहकार्य र सामाजिक मान्यता

चिकित्सक, नर्स र Allied Health Professionals बीच समानता र सम्मानको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। समाजलाई उनीहरूको योगदानबारे जागरूक बनाउनुपर्छ। मिडिया र शैक्षिक पाठ्यक्रममा यस विषयलाई स्थान दिनुपर्छ।

६. नैतिकता र मानवता

हरेक पेसाकर्मीले professional ethics, patient dignity र equity लाई सर्वोपरि राख्नुपर्छ। विशेष गरी सीमान्तकृत समुदाय, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र महिला तथा बालबालिकाप्रति संवेदनशीलता आवश्यक छ।

मार्मिक निष्कर्ष: आजको दिवसबाट सुरु हुने यात्रा

आज अक्टोबर १४, २०२६ मा हामी केवल एक दिन मनाइरहेका छैनौं। हामी ती हजारौं हातहरूलाई सम्मान गरिरहेका छौं जसले ल्याबमा रातभर काम गर्छन्, X-ray मेसिन अगाडि बिरामीलाई आश्वासन दिन्छन्, फिजियोथेरापी सेसनमा आशा जगाउँछन्, र दुर्गम गाउँमा स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउँछन्।

नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली बलियो बनाउन चिकित्सक र नर्स मात्र पर्याप्त होइनन्। Allied Health Professionals बिना यो प्रणाली अधुरो रहन्छ। यो दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ —स्वास्थ्य सेवा एउटा सामूहिक यात्रा हो, जहाँ हरेक पेसाकर्मीको योगदान समान रूपमा महत्त्वपूर्ण छ।

अब जिम्मेवारी हाम्रो हो। सरकारले नीति बनाओस्, शैक्षिक संस्थाले गुणस्तरीय जनशक्ति उत्पादन गरून्, पेसाकर्मीहरूले निरन्तर दक्षता बढाउन्, र समाजले सम्मान देओस्। त्यसै दिन मात्र “सबैका लागि स्वास्थ्य” को सपना साकार हुनेछ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बद्ध स्वास्थ्य पेसा दिवस २०२६ को शुभकामना !

हामी सबै मिलेर स्वास्थ्य प्रणालीलाई अझ बलियो, समावेशी र वैज्ञानिक बनाऔं। किनकि Allied Health Professionals ले दिनदिनै प्रमाणित गरिरहेका छन्—उनीहरूको हातमा स्वास्थ्यको भविष्य छ।