सामग्रीमा जानुहोस्
Antarrashtriy purush diwas nepal dakshin esiyali
५ स्रोत

अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस: नेपाल र दक्षिण एसियाली सन्दर्भमा पुरुषको शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक सुस्वास्थ्य, आत्महत्या रोकथाम तथा नीतिगत सुधारका आयामहरू

प्रमाणमा आधारित (Evidence-based) नीति निर्माण, पर्याप्त बजेट विनियोजन र सामाजिक दृष्टिकोणमा सकारात्मक परिवर्तनमार्फत स्वस्थ, सबल र संवेदनशील पुरुष समाज निर्माण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

अ

सम्पादकीय टोली

अद्यावधिक

५ मिनेट पढाइ

सुरक्षित गर्न लग इन गर्नुहोस्

सारांश (Abstract)अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस (नोभेम्बर १९) पुरुषहरूको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य, समाज र राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूको सकारात्मक योगदान तथा लैङ्गिक समानताको प्रवर्द्धन गर्ने विश्वव्यापी मञ्च हो। नेपाल लगायत दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा परम्परागत पितृसत्तात्मक संरचना र "पुरुष बलियो हुनुपर्छ" भन्ने सामाजिक मान्यताका कारण पुरुषहरूले भोग्ने मानसिक तनाव, डिप्रेसन र शारीरिक स्वास्थ्य समस्याहरू प्रायः ओझेलमा पर्ने गरेका छन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) तथा राष्ट्रिय तथ्याङ्कहरूका अनुसार नेपालमा आत्महत्या गर्ने दर महिलाको तुलनामा पुरुषहरूमा अत्याधिक उच्च रहेको छ। यस अनुसन्धानात्मक लेखले नेपाल तथा छिमेकी दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूमा पुरुषको स्वास्थ्य अवस्था, वैदेशिक रोजगारीले निम्त्याएको मनोसामाजिक असर, आत्महत्याका कारक तत्वहरू र नेपाल सरकारको विद्यमान नीतिगत व्यवस्थाको विश्लेषण गर्दै ठोस नीतिगत सुझावहरू प्रस्तुत गरेको छ।

मुख्य शब्दहरू (Keywords): अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस, पुरुष मानसिक स्वास्थ्य, आत्महत्या रोकथाम, दक्षिण एसिया, वैदेशिक रोजगारी, नेपाल स्वास्थ्य नीति।

१. परिचय (Introduction)

प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १९ का दिन मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवसले पुरुष तथा बालकहरूको स्वास्थ्य सुधार, लैङ्गिक सम्बन्धको सुदृढीकरण, लैङ्गिक समानताको प्रवर्द्धन र सकारात्मक पुरुष रोल मोडेलहरूको पहिचानमा जोड दिन्छ। सन् १९९९, नोभेम्बर १९ मा त्रिनिडाड एन्ड टोबागोका इतिहासका प्राध्यापक डा. Jerome Teelucksingh ले नोभेम्बर १९ लाई आधार बनाएर यस दिवसलाई पुनःस्थापित तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रवर्द्धन गरे। त्यसयता यही मितिमा मनाउने चलन स्थापित भयो।आधुनिक समाजमा लैङ्गिक न्यायको बहस चलिरहँदा, पुरुषहरूले भोग्नुपरेका विशिष्ट जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक चुनौतीहरूलाई नीतिगत तहमा सम्बोधन गर्नु उत्तिकै आवश्यक देखिएको छ। विशेषगरी नेपाल र दक्षिण एसियाली मुलुकहरू (जस्तै: भारत, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का र पाकिस्तान) मा आर्थिक दायित्व, पारिवारिक जिम्मेवारी र सामाजिक अपेक्षाले पुरुषको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ।

२. नेपाल र दक्षिण एसियाली सन्दर्भमा पुरुष स्वास्थ्यको विश्लेषण (Situational Analysis in Nepal and South Asia)

दक्षिण एसियाली क्षेत्र साझा सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक विशेषताहरू बोकेको क्षेत्र हो, जहाँ पुरुषलाई परिवारको मुख्य आयआर्जनकर्ता (Breadwinner) को रूपमा हेरिन्छ।

सूचक / आयाम (Indicators)

नेपालको अवस्था (Nepal Context)

दक्षिण एसियाली तुलनात्मक परिदृश्य (South Asian Context)

आत्महत्या दर (लैङ्गिक अनुपात)

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा पुरुषको आत्महत्या दर महिलाको तुलनामा करिब ६ देखि ७ गुणा बढी छ (प्रति १ लाखमा पुरुष १८.५६ र महिला २.९४)।

भारत, श्रीलङ्का र पाकिस्तानमा पनि कुल आत्महत्यामध्ये करिब ६५% देखि ७५% सम्म पुरुषहरू नै रहेका छन्।

उमेर समूहको जोखिम

नेपालमा ७५ वर्षभन्दा माथिका ज्येष्ठ पुरुषहरूमा आत्महत्या दर सबैभन्दा उच्च (प्रति १ लाखमा ३५.४ देखि ६४.९ सम्म) देखिएको छ भने सक्रिय उमेर समूह (२५-४५ वर्ष) मा पनि उच्च जोखिम छ।

दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा युवा तथा प्रौढ पुरुषहरू आर्थिक सङ्कट र बेरोजगारीका कारण उच्च जोखिममा छन्।

प्रमुख मानसिक तथा शारीरिक कारक

डिप्रेसन (३१.१%), मदिरा तथा लागूपदार्थ दुर्व्यसन (कुल आत्महत्याको करिब एक तिहाइ हिस्सा), दीर्घकालीन रोग र आर्थिक अभाव।

प्रणालीगत समीक्षा (Systematic Review) अनुसार दक्षिण एसियामा आत्महत्याको प्रयास गर्नेहरूमा डिप्रेसनको दर ३२.७% देखि ३७.३% सम्म रहेको छ।

वैदेशिक रोजगारीको प्रभाव

खाडी मुलुक तथा मलेसियामा कार्यरत नेपाली पुरुष श्रमिकहरूमा हृदयाघात, मिर्गौला रोग, कार्यस्थल दुर्घटना र मानसिक तनावका कारण मृत्युदर उच्च छ।

भारत, बङ्गलादेश र पाकिस्तानका आप्रवासी पुरुष श्रमिकहरूमा पनि समान प्रकृतिको शारीरिक तथा मनोसामाजिक जोखिम विद्यमान छ।

२.१ मानसिक स्वास्थ्य र "मौन सङ्कट" (Silent Crisis)

नेपाली समाजमा "पुरुष भएर रुनु हुँदैन" वा "आफ्नो पीडा आफैँभित्र दबाउनुपर्छ" भन्ने परम्परागत सोच (Stoic Masculinity) विद्यमान छ। जसका कारण पुरुषहरू मानसिक तनाव, चिन्ता (Anxiety) वा डिप्रेसन हुँदा मनोचिकित्सक वा परामर्शदाताकहाँ जान हिचकिचाउँछन्। पीडा कम गर्ने वैकल्पिक उपायका रूपमा मदिरा सेवन, धूम्रपान र लागूपदार्थको प्रयोग बढ्दा यसले कलेजोको रोग, उच्च रक्तचाप र अन्ततः आत्महत्यातर्फ डोऱ्याउने गरेको छ।

२.२ शारीरिक स्वास्थ्य र नसर्ने रोगहरूको भार

नेपाल जनसाङ्ख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण (NDHS) र स्वास्थ्य मन्त्रालयका प्रतिवेदनहरू अनुसार पुरुषहरूमा सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिराको अत्यधिक सेवनका कारण मुटुरोग, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मिर्गौला रोग र फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम उच्च छ। साथै, निर्माण, यातायात र वैदेशिक रोजगारी जस्ता जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा संलग्नता बढी हुने भएकाले शारीरिक चोटपटक र अपाङ्गताको दर पनि पुरुषमै बढी देखिन्छ।

२.३ समाज र राष्ट्र निर्माणमा पुरुषहरूको सकारात्मक योगदान

आर्थिक विप्रेषण (Remittance) भित्र्याएर देशको अर्थतन्त्र धान्ने लाखौँ नेपाली युवाहरूदेखि लिएर कृषि, पूर्वाधार निर्माण, सुरक्षा निकाय, प्रविधि, शिक्षा र परिवारको पालनपोषणमा अहोरात्र खटिने पुरुषहरूको योगदान अतुलनीय छ। पछिल्लो पुस्ताका नेपाली पुरुषहरू घरायसी कामकाज, बालबच्चाको हेरचाह (Active Fatherhood) र लैङ्गिक समानताको पक्षमा सकारात्मक रूपान्तरणका संवाहकका रूपमा समेत उभिँदै आएका छन्।

३. नेपालको वर्तमान नीतिगत परिदृश्य र चुनौतीहरू (Current Policy Landscape and Gaps)

नेपाल सरकारले राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य रणनीति तथा कार्ययोजना, २०७७ र नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीतिक योजना (२०२३–२०३०) मार्फत मानसिक स्वास्थ्यलाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवामा एकीकृत गर्ने प्रयास गरेको छ। तथापि, विद्यमान नीतिहरूमा निम्न खाडलहरू (Gaps) देखिन्छन्:

  • लैङ्गिक-संवेदनशील पुरुष स्वास्थ्य नीतिको अभाव: स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू मुख्यतः मातृ तथा शिशु स्वास्थ्यमा केन्द्रित छन् (जुन अत्यावश्यक छ),  तर पुरुषहरूका विशिष्ट स्वास्थ्य समस्या (जस्तै: प्रोस्टेट क्यान्सर,  व्यवसायजन्य रोग, पुरुष मानसिक स्वास्थ्य) लक्षित छुट्टै कार्यक्रमको अभाव छ।

  • मानसिक स्वास्थ्यमा न्यून बजेट: नेपालको कुल स्वास्थ्य बजेटको १ प्रतिशतभन्दा कम हिस्सा मात्र मानसिक स्वास्थ्यमा विनियोजन हुने गरेको छ, जसले गर्दा स्थानीय तहसम्म मनोसामाजिक परामर्श सेवा पुग्न सकेको छैन।

  • वैदेशिक रोजगारी पूर्व र पश्चात् परामर्शको कमी: श्रम स्वीकृति लिनुअघि दिइने अभिमुखीकरण तालिममा मानसिक स्वास्थ्य, तनाव व्यवस्थापन र आत्महत्या रोकथामसम्बन्धी व्यावहारिक विषयवस्तु पर्याप्त रूपमा समेटिएका छैनन्।

४. नेपालको सन्दर्भमा नीतिगत सुझावहरू (Policy Recommendations for Nepal)

नेपालमा पुरुषको शारीरिक तथा मानसिक सुस्वास्थ्य प्रवर्द्धन गर्न र आत्महत्या दर घटाउन तीनै तहका सरकार (सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय) ले देहायबमोजिमका नीतिगत कदम चाल्नु आवश्यक छ:

१. आधारभूत स्वास्थ्य सेवामा पुरुष-मैत्री मानसिक स्वास्थ्य परामर्शको एकीकरण: स्थानीय तहका आधारभूत स्वास्थ्य सेवा केन्द्रहरूमा तालिमप्राप्त मनोसामाजिक परामर्शदाताको व्यवस्था गरी गोपनीयताको पूर्ण प्रत्याभूतिसहित पुरुष-मैत्री परामर्श सेवा सञ्चालन गरिनुपर्छ। राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन (११६६) को व्यापक प्रचारप्रसार र २४सै घण्टा प्रभावकारी सञ्चालन सुनिश्चित गर्नुपर्छ। 

२. वैदेशिक रोजगारीमा जाने श्रमिकहरूका लागि अनिवार्य मनोसामाजिक तथा स्वास्थ्य प्याकेज: वैदेशिक रोजगार बोर्ड र श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयको समन्वयमा विदेश जाने श्रमिकहरूका लागि प्रस्थानपूर्व (Pre-departure) अनिवार्य मानसिक स्वास्थ्य साक्षरता, वित्तीय साक्षरता र गन्तव्य मुलुकमा टेलि-परामर्श (Tele-counseling) सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ। स्वदेश फर्किएका श्रमिकहरूका लागि पुनःएकीकरण तथा स्वास्थ्य परीक्षण कार्यक्रम लागू गर्नुपर्छ। 

३. कार्यस्थलमा स्वास्थ्य र सुरक्षा (Occupational Health & Safety) मापदण्डको कडाइ: निर्माण, उद्योग, यातायात र कृषि क्षेत्रमा कार्यरत पुरुष श्रमिकहरूको नियमित निःशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण (रक्तचाप, मधुमेह, मिर्गौला र मानसिक स्वास्थ्य स्क्रिनिङ) र दुर्घटना बीमाको अनिवार्य कार्यान्वयन गरिनुपर्छ। 

४. मदिरा तथा सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण नीतिको प्रभावकारी कार्यान्वयन: आत्महत्या र नसर्ने रोगको प्रमुख कारकका रूपमा रहेको मदिरा र सुर्तीजन्य पदार्थको बिक्री वितरणमा कडाइ, उच्च कर प्रणाली र दुर्व्यसन पुनस्र्थापना केन्द्रहरूको गुणस्तर सुधार गर्नुपर्छ। 

५. ज्येष्ठ पुरुष लक्षित सामाजिक सुरक्षा तथा सामुदायिक कार्यक्रम:७५ वर्षभन्दा माथिका पुरुषहरूमा आत्महत्या दर उच्च रहेकाले स्थानीय तहमा ज्येष्ठ नागरिक दिवा सेवा केन्द्र, नियमित घरदैलो स्वास्थ्य परीक्षण र पारिवारिक पुनर्मिलन कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनुपर्छ। 

६. विद्यालय तथा समुदायस्तरमा लैङ्गिक संवेदनशीलता र भावनात्मक साक्षरता (Emotional Literacy):विद्यालय तहको पाठ्यक्रममा किशोरकिशोरीहरूका लागि भावनात्मक व्यवस्थापन, तनाव न्यूनीकरण र सकारात्मक पुरुषत्व (Positive Masculinity) सम्बन्धी विषयवस्तु समावेश गरी सानै उमेरदेखि मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको भ्रम (Stigma) चिर्नुपर्छ।

५. निष्कर्ष (Conclusion)

अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस केवल औपचारिक दिवस मात्र नभई समाजको आधा हिस्सा ओगटेका पुरुषहरूको जीवनरक्षा र सुस्वास्थ्यप्रतिको सामूहिक प्रतिबद्धता हो। नेपाल र दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा पुरुषहरूले भोगिरहेका मौन मानसिक पीडा, वैदेशिक रोजगारीका जोखिम र उच्च आत्महत्या दरलाई सम्बोधन नगरी दिगो विकास र समृद्ध समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन। तसर्थ, प्रमाणमा आधारित (Evidence-based) नीति निर्माण, पर्याप्त बजेट विनियोजन र सामाजिक दृष्टिकोणमा सकारात्मक परिवर्तनमार्फत स्वस्थ, सबल र संवेदनशील पुरुष समाज निर्माण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

सन्दर्भ सामग्री

  1. World Health Organization (WHO). (2021). Suicide worldwide in 2019: Global Health Estimates. Geneva: World Health Organization.
  2. Gurung, M., Tiwari, B., Adhikari, B., et al. (2025). Prevalence of suicide over a decade in Nepal. International Journal of Community Medicine and Public Health, 12(7), 2990–2999.
  3. Nepal Health Research Council (NHRC). (2022). High Suicide Rates among Nepalese Population: Need for Action. Journal of Nepal Health Research Council, 20(1), 247–250.
  4. Ministry of Health and Population (MoHP), Government of Nepal. (2020). National Mental Health Strategy and Action Plan, 2077. Kathmandu, Nepal.
  5. World Health Organization (WHO) & Ministry of Health and Population. (2025). Prevention and Management of Mental Health Conditions in Nepal: The Case for Investment.

यस सामग्रीका विषयहरू

सबै विषयहरू हेर्नुहोस् →

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

साझा गर्नुहोस्:

त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्

टिप्पणीहरू

टिप्पणी पुष्टिका लागि आवश्यक

तपाईंको नाम र टिप्पणी सार्वजनिक रूपमा देखिन्छ; इमेल देखिँदैन। स्प्याम रोक्न तपाईंको IP ठेगाना ९० दिन राखिन्छ।

सम्बन्धित सामग्री

Sanyukta rashtrasangh diwas nepalako swasthya sarwabhaumik