विश्व स्वास्थ्य अनुसन्धान दिवस (नोभेम्बर १८): नेपालको जनस्वास्थ्य सुधार, नीति निर्माण र दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहकार्यमा स्वास्थ्य अनुसन्धानको भूमिका
- जनस्वास्थ्य
- दक्षिण–दक्षिण_सहकार्य।
- दोहोरो_रोगको_भार
- नेपाल_स्वास्थ्य_अनुसन्धान_परिषद्
- प्रमाणमा_आधारित_नीति
- विश्व_स्वास्थ्य_अनुसन्धान_दिवस
सम्पादकीय टोली
अद्यावधिक
५ मिनेट पढाइ
सारांश (Abstract) प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १८ का दिन मनाइने ‘विश्व स्वास्थ्य अनुसन्धान दिवसले जनस्वास्थ्य सुधार, रोग नियन्त्रण र प्रमाणमा आधारित (Evidence-based) नीति निर्माणमा वैज्ञानिक अनुसन्धानको अपरिहार्य भूमिकालाई उजागर गर्दछ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख तथा भौगोलिक विविधतायुक्त मुलुकमा सङ्क्रामक रोगको निरन्तरता र नसर्ने रोगहरूको बढ्दो भार (दोहोरो रोगको भार) का साथै जलवायु परिवर्तनजन्य स्वास्थ्य चुनौतीहरू सम्बोधन गर्न स्वास्थ्य अनुसन्धानको भूमिका अझै निर्णायक बनेको छ। यस लेखले नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (NHRC) को संस्थागत संरचना, राष्ट्रिय स्वास्थ्य अनुसन्धान प्राथमिकताहरू र संघीय शासन प्रणालीमा अनुसन्धानको वर्तमान अवस्थाको विश्लेषणात्मक समीक्षा प्रस्तुत गर्दछ। विद्यमान नीतिगत दस्तावेज, राष्ट्रिय सर्वेक्षण तथा क्षेत्रीय सहकार्यका प्रतिवेदनहरूको गुणात्मक समीक्षामा आधारित यस अध्ययनले नेपालमा नैतिक समीक्षा प्रणालीको डिजिटलाइजेसन र एक स्वास्थ्य (One Health) अवधारणामा प्रगति भए तापनि अनुसन्धान बजेटको न्यूनता, प्रादेशिक तथा स्थानीय तहमा अनुसन्धान पूर्वाधारको अभाव र अनुसन्धानका निष्कर्षहरूलाई नीतिमा रूपान्तरण (Knowledge Translation) गर्ने संयन्त्रको कमजोरी प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेको देखाउँछ। अन्ततः यस लेखले नेपाल तथा समान सामाजिक-आर्थिक पृष्ठभूमि भएका दक्षिण एसियाली र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूका लागि कुल स्वास्थ्य बजेटको कम्तीमा २ प्रतिशत अनुसन्धानमा विनियोजन गर्ने, दक्षिण–दक्षिण सहकार्य (South-South Collaboration) सुदृढ गर्ने र प्रमाणमा आधारित नीति निर्माण प्रणाली संस्थागत गर्ने ठोस नीतिगत सुझावहरू सिफारिस गर्दछ।
मुख्य शब्दहरू (Keywords): विश्व स्वास्थ्य अनुसन्धान दिवस, जनस्वास्थ्य, नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्, प्रमाणमा आधारित नीति, दोहोरो रोगको भार, दक्षिण–दक्षिण सहकार्य।
१. परिचय (Introduction)
विश्वव्यापी जनस्वास्थ्य पात्रोमा नोभेम्बर १८ लाई ‘विश्व स्वास्थ्य अनुसन्धान दिवस का रूपमा सूचीकृत गरिएको छ, जसको मुख्य उद्देश्य मानव स्वास्थ्यको प्रवर्द्धन, स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको सुदृढीकरण र रोग रोकथाममा वैज्ञानिक अध्ययन तथा नवप्रवर्तनको महत्त्वलाई स्थापित गर्नु हो। समकालीन विश्वमा स्वास्थ्य क्षेत्रका जटिल चुनौतीहरू जस्तै नयाँ तथा पुनः उब्जने सङ्क्रामक रोगहरू (Emerging and Re-emerging Infectious Diseases), नसर्ने रोगहरूको महामारी, एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (Antimicrobial Resistance - AMR) र जलवायु परिवर्तनका असरहरू केवल परम्परागत उपचार पद्धतिबाट मात्र समाधान हुन सम्भव छैन। यसका लागि स्थानीय परिवेश सुहाउँदो वैज्ञानिक तथ्य र तथ्याङ्कको आवश्यकता पर्दछ।
नेपालको सन्दर्भमा वि.सं. २०४७ (सन् १९९१) मा नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (NHRC) को स्थापना भएपश्चात् स्वास्थ्य अनुसन्धानले संस्थागत स्वरूप प्राप्त गरेको हो। नेपालको संविधान २०७२ ले स्वास्थ्य सेवालाई मौलिक हकका रूपमा प्रत्याभूत गरेको छ भने राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीति २०७६ ले प्रमाणमा आधारित नीति निर्माण र स्वास्थ्य प्रणाली अनुसन्धानलाई प्राथमिकतामा राखेको छ। नेपाल अहिले जनसाङ्ख्यिक तथा महामारीजन्य सङ्क्रमण (Epidemiological Transition) को चरणबाट गुज्रिरहेको छ, जहाँ एकातिर मातृ तथा शिशु मृत्युदर, कुपोषण र डेङ्गु, क्षयरोगजस्ता सङ्क्रामक रोगहरू विद्यमान छन् भने अर्कोतिर मुटु रोग, मधुमेह, क्यान्सर र मानसिक स्वास्थ्य समस्याजस्ता नसर्ने रोगहरूको भार तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। तसर्थ, नेपालको संघीय संरचना संघ, प्रदेश र स्थानीय तहमा स्रोतसाधनको न्यायोचित बाँडफाँड र प्रभावकारी स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालनका लागि स्वास्थ्य अनुसन्धान अपरिहार्य आधारस्तम्भ हो।
२. अध्ययन विधि (Methods)
यस लेखको तयारीका लागि वर्णनात्मक तथा विश्लेषणात्मक गुणात्मक समीक्षा (Qualitative Document Review) विधिको अवलम्बन गरिएको छ। अध्ययनका क्रममा नेपाल सरकार, स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयका नीतिगत दस्तावेजहरू, नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (NHRC) द्वारा प्रकाशित ‘राष्ट्रिय स्वास्थ्य अनुसन्धान प्राथमिकता क्षेत्रहरू, नेपाल जनसाङ्ख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण (NDHS), नसर्ने रोगसम्बन्धी स्टेप्स सर्वेक्षण (STEPS Survey), तथा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) का क्षेत्रीय प्रतिवेदनहरूको समीक्षा गरिएको छ। प्राप्त तथ्यहरूलाई विषयगत विश्लेषण (Thematic Analysis) मार्फत नेपालको वर्तमान अनुसन्धान परिदृश्य, चुनौती र क्षेत्रीय नीतिगत सन्दर्भसँग जोडेर प्रस्तुत गरिएको छ।
३. नतिजा तथा प्रमुख निष्कर्षहरू (Results)
दस्तावेजहरूको विश्लेषणबाट नेपालको स्वास्थ्य अनुसन्धान क्षेत्रका देहायबमोजिमका मुख्य नतिजाहरू प्राप्त भएका छन्:
प्राथमिकता क्षेत्रको निर्धारण: नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्ले स्वास्थ्य प्रणाली, नसर्ने रोग, सङ्क्रामक रोग, मातृ, नवजात शिशु तथा बाल स्वास्थ्य, मानसिक स्वास्थ्य, पोषण तथा खाद्य सुरक्षा, वातावरणीय तथा पेशागत स्वास्थ्य, र आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा गरी मुख्य प्राथमिकता क्षेत्रहरू पहिचान गरेको छ।
संस्थागत तथा प्राविधिक सुधार: अनुसन्धानको नैतिक स्वीकृति प्रक्रियालाई पारदर्शी र छिटोछरितो बनाउन एकीकृत अनुसन्धान नैतिक समीक्षा प्रणाली (Integrated Research Ethics Review Platform - IRERP) सञ्चालनमा ल्याइएको छ। साथै, नेपाल क्लिनिकल ट्रायल रजिस्ट्री र 'नेपमेड' (NepMed) जस्ता डिजिटल भण्डारण प्रणालीको विकासले अनुसन्धान अभिलेखीकरणमा सुधार ल्याएको छ।
क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य: नेपालले दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरू (भारत, भुटान, श्रीलंका, टिमोर-लेस्टे आदि) सँग दक्षिण–दक्षिण सहकार्य' (South-South Collaboration) मार्फत एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (AMR), जनसङ्ख्यामा आधारित क्यान्सर रजिस्ट्री (PBCR), डेङ्गु नियन्त्रण र 'एक स्वास्थ्य' (One Health) अवधारणामा संयुक्त अनुसन्धान अगाडि बढाएको छ।
लगानी र कार्यान्वयनको खाडल: प्रगतिशील नीतिगत व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि कुल राष्ट्रिय स्वास्थ्य बजेटको अत्यन्त न्यून हिस्सा मात्र अनुसन्धानमा खर्च हुने गरेको छ। अनुसन्धान गतिविधिहरू मुख्यतया काठमाडौँ उपत्यका र केही ठूला सहरहरूमा केन्द्रित रहँदा दुर्गम क्षेत्र र स्थानीय तहका वास्तविक स्वास्थ्य समस्याहरू अझै ओझेलमा परेका छन्।
४. छलफल (Discussion)
नेपालको जनस्वास्थ्य प्रणालीमा अनुसन्धानको योगदान महत्त्वपूर्ण रहे तापनि 'अनुसन्धान र नीति कार्यान्वयनबीचको खाडल' (Know-Do Gap) एक प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको ‘विज्ञानसँगै उभिऔँ (Stand with Science) भन्ने आह्वानले प्रमाणमा आधारित निर्णय प्रक्रियालाई जोड दिए तापनि, व्यावहारिक तहमा राजनीतिक प्रतिबद्धता र प्राविधिक क्षमताको अभावले धेरैजसो अनुसन्धान प्रतिवेदनहरू दराजमै सीमित हुने अवस्था छ।
संघीयता कार्यान्वयनपश्चात् आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको मुख्य जिम्मेवारी स्थानीय तहमा हस्तान्तरण भएको छ। तर, स्थानीय सरकारहरूसँग रोगको निगरानी (Surveillance) गर्ने, तथ्याङ्क विश्लेषण गर्ने र स्थानीय आवश्यकताअनुसार कार्यक्रम तर्जुमा गर्ने जनशक्ति तथा बजेटको अभाव छ। यसका अतिरिक्त, जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा देखिन थालेका कीटजन्य रोगहरू (जस्तै डेङ्गु र औलोको उचाइतर्फको विस्तार) र बाढीपहिरोजस्ता विपद्ले निम्त्याउने जनस्वास्थ्य सङ्कटमा बहुक्षेत्रीय अनुसन्धानको टड्कारो आवश्यकता देखिएको छ।
५. नेपाल तथा समान परिवेशका राष्ट्रहरूका लागि नीतिगत सिफारिसहरू (Policy Recommendations)
नेपाल तथा समान सामाजिक-आर्थिक अवस्था भएका दक्षिण एसियाली र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको स्वास्थ्य अनुसन्धान प्रणालीलाई सुदृढ गर्न देहायका नीतिगत कदमहरू चाल्न सिफारिस गरिन्छ:
१. दिगो वित्तीय लगानीको सुनिश्चितता: राष्ट्रिय स्वास्थ्य बजेटको कम्तीमा २ प्रतिशत रकम स्वास्थ्य अनुसन्धान तथा विकास (R&D) का लागि अनिवार्य रूपमा विनियोजन गर्ने कानुनी व्यवस्था मिलाइनुपर्छ, ताकि दातृ निकायमाथिको अत्यधिक निर्भरता कम होस्।
२. संघीय तथा स्थानीय तहमा अनुसन्धान विकेन्द्रीकरण: प्रादेशिक स्वास्थ्य निर्देशनालय र स्थानीय तहहरूमा 'स्वास्थ्य अनुसन्धान एकाइ' स्थापना गरी स्थानीय रोगको भार, पोषण स्थिति र सेवाको गुणस्तरमा कार्यान्वयन अनुसन्धान (Implementation Research) सञ्चालन गरिनुपर्छ।
३. नीति संवाद र ज्ञान रूपान्तरण संयन्त्र (Knowledge Translation): अनुसन्धानकर्ता र नीति निर्माताहरूबीच नियमित 'नीति संवाद' (Policy Dialogue) मञ्च स्थापना गरी वैज्ञानिक निष्कर्षहरूलाई सरल नीति संक्षेप (Policy Briefs) मार्फत सिधै बजेट र कार्यक्रममा समावेश गर्ने प्रणाली बनाइनुपर्छ।
४. क्षेत्रीय तथा दक्षिण–दक्षिण सहकार्यको विस्तार: खुला सिमाना, समान जलवायु चुनौती र साझा रोगको भार भएका दक्षिण एसियाली मुलुकहरूबीच संयुक्त अनुसन्धान कोष, तथ्याङ्क आदानप्रदान, महामारी पूर्वसूचना प्रणाली र 'एक स्वास्थ्य' (One Health) अनुसन्धान सञ्जाललाई संस्थागत गरिनुपर्छ।
५. डिजिटल स्वास्थ्य र नवप्रवर्तन प्रवर्द्धन: स्वास्थ्य सूचना प्रणाली (HMIS) लाई अनुसन्धानमैत्री बनाउँदै कृत्रिम बौद्धिकता (AI), टेलिमेडिसिन र स्वदेशी औषधि तथा आयुर्वेदिक जडीबुटीहरूको वैज्ञानिक प्रमाणीकरणमा निजी क्षेत्र र विश्वविद्यालयहरूसँग सहकार्य गरिनुपर्छ।
६. निष्कर्ष (Conclusion)
विश्व स्वास्थ्य अनुसन्धान दिवसले हामीलाई के स्मरण गराउँछ भने वैज्ञानिक प्रमाणबिनाको स्वास्थ्य नीति दिशाहीन हुन्छ। नेपालले विगत तीन दशकमा स्वास्थ्य अनुसन्धानको नियमन, नैतिक समीक्षा र राष्ट्रिय सर्वेक्षणहरूमा उल्लेखनीय फड्को मारेको छ। यद्यपि, दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) अन्तर्गतका स्वास्थ्य सूचकहरू हासिल गर्न र सर्वव्यापी स्वास्थ्य पहुँच (Universal Health Coverage) सुनिश्चित गर्न स्वास्थ्य अनुसन्धानलाई केवल प्राज्ञिक अभ्यासमा सीमित नराखी जनस्वास्थ्य सुधारको प्रमुख औजारका रूपमा विकास गर्नुपर्दछ।
सन्दर्भ सामग्री
- Dahal, K. (2024). Opportunities and challenges of Nepal's health systems: A critical study in federal context. Journey for Sustainable Development and Peace Journal, 2(1), 128–138. https://doi.org/10.3126/jsdpj.v2i1.63265
- Dhimal, M., Bista, B., Bhattarai, S., Dixit, L. P., Hyder, M. K. A., Agrawal, N., Rani, M., & Jha, A. K. (2020). Report of non communicable disease risk factors: STEPS survey Nepal 2019. Nepal Health Research Council. https://hdl.handle.net/20.500.14356/3000
- Khanal, P., Maharjan, S., Ghimire, N., & Karki, K. B. (2018). Historical development of health research ethics in Nepal. Journal of Nepal Health Research Council, 16(1), 105–107. https://doi.org/10.3126/jnhrc.v16i1.19377
- Kharel, M., Pokharel, A., Sapkota, K. P., Shahi, P. V., Shakya, P., & Ong, K. I. C. (2021). Health research capacity in Nepal: Analysis of the trend and the role of local researchers. Tropical Doctor, 51(2), 142–146. https://doi.org/10.1177/0049475520982770
- Ministry of Health and Population [MoHP]. (2019). National Health Policy 2019 (2076). Government of Nepal.
- Ministry of Health and Population [MoHP], New ERA, & ICF. (2023). Nepal Demographic and Health Survey 2022. Ministry of Health and Population [Nepal]. https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR379/FR379.pdf
- Nepal Health Research Council [NHRC]. (2019). National health research priority areas of Nepal. Government of Nepal. https://nhrc.gov.np/priority-area/
- Sah, R. K., Singh, D. R., Simkhada, B., Singh, G. C., Simkhada, P., & van Teijlingen, E. (2025). Challenges in healthcare research in Nepal: What is the way forward? Nepal Journal of Epidemiology, 15(2), 1381–1383. https://doi.org/10.3126/nje.v15i2.75978
- Sharma, M. R., Tuladhar, S. R., Adhikari, A., Khadga, A., Singh, S., & Ghimire, N. (2024). Status of research funding in Nepal: A scoping review. Journal of Nepal Medical Association, 62(275), 485–493. https://doi.org/10.31729/jnma.8640
यस सामग्रीका विषयहरू
- जनस्वास्थ्य
- दक्षिण–दक्षिण_सहकार्य।
- दोहोरो_रोगको_भार
- नेपाल_स्वास्थ्य_अनुसन्धान_परिषद्
- प्रमाणमा_आधारित_नीति
- विश्व_स्वास्थ्य_अनुसन्धान_दिवस
त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्
टिप्पणीहरू