एक स्वास्थ्य, एक कदम: प्रतिजैविक प्रतिरोधलाई अहिल्यै रोकौँ नेपालजस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको सन्दर्भमा एक वैज्ञानिक तथा नीतिगत विश्लेषण
- AMR
- AntimicrobialResistance
- AntimicrobialStewardship
- ETP
- IntegratedSurveillanceSystem
- OneHealth
- PublicHealthPolicy
- नेपाल_स्वास्थ्य_नीति_(Nepal_Health_Policy)।
प्रतिजैविक प्रतिरोध (Antimicrobial Resistance - AMR) एक्काइसौँ शताब्दीको सबैभन्दा जटिल विश्वव्यापी जनस्वास्थ्य र विकासको सङ्कटका रूपमा उभिएको छ।
सारांश (Abstract)
प्रतिजैविक प्रतिरोध (Antimicrobial Resistance - AMR) एक्काइसौँ शताब्दीको सबैभन्दा जटिल विश्वव्यापी जनस्वास्थ्य र विकासको सङ्कटका रूपमा उभिएको छ। प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १८ देखि २४ सम्म मनाइने 'विश्व प्रतिजैविक प्रतिरोध सचेतना सप्ताह' (WAAW) को सन् २०२६ को मूल नारा "एक स्वास्थ्य, एक कदम: प्रतिजैविक प्रतिरोधलाई अहिल्यै रोकौँ" (One Health, One Action: Prevent AMR Now) ले मानव, पशु, वनस्पति र वातावरणीय स्वास्थ्यबिचको अविभाज्य सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ। नेपालजस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा सङ्क्रामक रोगको उच्च भार, फार्मेसीहरूबाट चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सनबिना सहजै एन्टिबायोटिकको बिक्री-वितरण, प्रयोगशाला निदान (Culture and Sensitivity) को सीमित पहुँच र पशुपालनमा प्रतिजैविकको अनियन्त्रित प्रयोगले 'सुपरबग' (Superbugs) को फैलावटलाई तीव्र बनाएको छ। यस लेखमा प्रतिजैविक प्रतिरोधको सूक्ष्मजैविक संयन्त्र, नेपालको विद्यमान अवस्था र 'एक स्वास्थ्य' अवधारणामा आधारित बहुक्षेत्रीय नीतिगत हस्तक्षेपहरूको विश्लेषण गरिएको छ। अध्ययनले प्रस्ट पारेको छ कि प्रयोगशालामा आधारित उपचार पद्धति, औषधि ऐनको कडाइका साथ कार्यान्वयन, एन्टिमाइक्रोबियल स्टेवार्डसिप कार्यक्रमको विस्तार र वातावरणीय ढल व्यवस्थापनबिना भावी पुस्ताका लागि जीवनरक्षक औषधिहरूको प्रभावकारिता जोगाउन असम्भव छ।
१. परिचय तथा वैज्ञानिक पृष्ठभूमि (Introduction and Scientific Background)
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO), खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (FAO), संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण कार्यक्रम (UNEP) र विश्व पशु स्वास्थ्य सङ्गठन (WOAH) को संयुक्त नेतृत्वमा प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १८ देखि नोभेम्बर २४ सम्म विश्व प्रतिजैविक प्रतिरोध सचेतना सप्ताह (WAAW) मनाइन्छ। सन् २०२६ को यस अभियानले केवल सचेतना मात्र नभई तत्काल र एकीकृत कार्यान्वयनमा जोड दिएको छ।
प्रतिजैविक प्रतिरोधको जैविक संयन्त्र (Biological Mechanism): प्रतिजैविक प्रतिरोध भन्नाले जीवाणु (Bacteria), विषाणु (Viruses), ढुसी (Fungi) र परजीवी (Parasites) जस्ता सूक्ष्मजीवहरूले आफूलाई नष्ट गर्न वा वृद्धि रोक्न प्रयोग गरिने औषधिहरू (एन्टिबायोटिक, एन्टिभाइरल, एन्टिफङ्गल र एन्टिप्यारासाइटिक) विरुद्ध प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्ने प्राकृतिक तथा उत्प्रेरित जैविक प्रक्रिया हो। यो मुख्यतया दुई तरिकाले विकसित हुन्छ:
आनुवंशिक उत्परिवर्तन (Genetic Mutation): सूक्ष्मजीवको डीएनए (DNA) मा हुने आकस्मिक परिवर्तनले औषधिको लक्ष्य (Target Site) परिवर्तन गरिदिन्छ, जसले गर्दा औषधिले सूक्ष्मजीवमाथि असर गर्न सक्दैन।
तेर्सो जीन स्थानान्तरण (Horizontal Gene Transfer - HGT): प्लाज्मिड (Plasmids), ट्रान्सपोजन्स (Transposons) वा ब्याक्टेरियोफेजमार्फत एक प्रतिरोधी जीवाणुबाट अर्को सामान्य जीवाणुमा प्रतिरोधी जीन (Resistance Genes) सजिलै सर्दछ। यस प्रक्रियाले विभिन्न प्रजातिका जीवाणुहरूमा एकैपटक बहु-औषधि प्रतिरोध (Multidrug Resistance - MDR) पैदा गर्दछ।
२. अध्ययन विधि (Methods)
यो विश्लेषणात्मक लेख तयार पार्न गुणात्मक तथा वर्णनात्मक नीति समीक्षा (Qualitative and Descriptive Policy Review) विधि अपनाइएको छ। यसका लागि सन् २०२६ को विश्व प्रतिजैविक प्रतिरोध सचेतना सप्ताहको मार्गनिर्देशन (Quadripartite Campaign Guide), विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका प्राविधिक प्रतिवेदनहरू, नेपाल सरकार स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयको 'प्रतिजैविक प्रतिरोध नियन्त्रण राष्ट्रिय कार्ययोजना' (National Action Plan on AMR) तथा दक्षिण एसियाली क्षेत्रका जनस्वास्थ्य शोधपत्रहरूको द्वितीयक तथ्याङ्क (Secondary Data) सङ्कलन र संश्लेषण गरिएको छ। सङ्कलित तथ्यहरूलाई 'एक स्वास्थ्य' (One Health) को सैद्धान्तिक ढाँचामा राखेर मानव स्वास्थ्य, पशु चिकित्सा, कृषि र वातावरण गरी चार प्रमुख आयामबाट विश्लेषण गरिएको छ।
३. छलफल तथा नेपालजस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको सन्दर्भ (Discussion & Context of Developing Nations like Nepal)
नेपालजस्ता निम्न तथा मध्यम आय भएका राष्ट्रहरू (LMICs) मा प्रतिजैविक प्रतिरोध एक 'मौन महामारी' (Silent Pandemic) का रूपमा फैलिरहेको छ।
क) मानव स्वास्थ्य क्षेत्रका चुनौतीहरू
बिनाप्रेस्क्रिप्सन औषधि सेवन (Over-the-Counter Sales): सहरी तथा ग्रामीण क्षेत्रका औषधि पसलहरूबाट चिकित्सकको पुर्जाबिना नै 'ब्रड-स्पेक्ट्रम' (Broad-spectrum) एन्टिबायोटिक सहजै किन्न पाइने अवस्था छ।
अधुरो मात्रा (Incomplete Dosage): आर्थिक अभाव वा लक्षण कम हुनेबित्तिकै औषधि खान छोड्ने प्रवृत्तिले शरीरमा बचेका बलियो जीवाणुहरूलाई प्रतिरोधी बन्ने अवसर प्रदान गर्दछ।
निदान सेवाको कमी: प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र तथा जिल्ला अस्पतालहरूमा 'कल्चर एन्ड सेन्सिटिभिटी' (Culture and Sensitivity) परीक्षणको सुविधा नहुँदा चिकित्सकहरू लक्षणका आधारमा (Empirical Therapy) कडा एन्टिबायोटिक चलाउन बाध्य छन्।
ख) पशुपालन, मत्स्यपालन तथा कृषि क्षेत्र
नेपालमा व्यावसायिक कुखुरापालन (Poultry), बङ्गुरपालन, गाईभैँसी पालन र माछापालनमा रोगको उपचारका लागि मात्र नभई वृद्धि प्रवर्द्धक (Growth Promoters) का रूपमा समेत एन्टिबायोटिकको प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले मानव उपचारका लागि 'अति महत्त्वपूर्ण' (Critically Important Antimicrobials) भनी वर्गीकरण गरेका कोलिस्टिन (Colistin) जस्ता औषधिहरूको पशु क्षेत्रमा हुने प्रयोगले खाद्य शृङ्खला (मासु, दूध, अण्डा) मार्फत मानव शरीरमा प्रतिरोधी जीवाणु भित्र्याइरहेको छ।
ग) वातावरणीय प्रदूषण र ढल व्यवस्थापन
औषधि उत्पादन गर्ने कारखाना, अस्पतालजन्य फोहर, पशु फार्म र घरायसी ढलको वैज्ञानिक प्रशोधन नगरी सिधै नदीनाला र माटोमा मिसाउँदा वातावरणमा प्रतिजैविक अवशेष (Antimicrobial Residues) थुप्रिन्छन्। बागमती, विष्णुमती जस्ता सहरी नदीहरूमा देखिने उच्च स्तरको सूक्ष्मजैविक प्रदूषणले वातावरणीय जीवाणुहरूलाई 'सुपरबग' मा रूपान्तरण गर्ने प्रयोगशालाको काम गरिरहेको छ।
४. सरोकारवालाहरूको वैज्ञानिक दायित्व (Scientific Responsibilities of Stakeholders)
सरोकारवाला क्षेत्र | प्रमुख वैज्ञानिक तथा व्यावहारिक दायित्व |
|---|---|
चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मी | प्रमाणमा आधारित (Evidence-based) उपचार पद्धति अपनाउने, प्रयोगशाला परीक्षणपछि मात्र उपयुक्त एन्टिबायोटिक सिफारिस गर्ने, 'AWaRe' (Access, Watch, Reserve) वर्गीकरणको पालना गर्ने र अस्पतालमा सङ्क्रमण रोकथाम तथा नियन्त्रण (IPC) मापदण्ड कडाइका साथ लागू गर्ने। |
फार्मासिस्ट तथा औषधि व्यवसायी | चिकित्सकको आधिकारिक प्रेस्क्रिप्सनबिना एन्टिबायोटिक बिक्री नगर्ने, बिरामीलाई औषधिको पूरा मात्रा (Full Course) खान परामर्श दिने र म्याद गुज्रिएका औषधिहरूको सुरक्षित विसर्जन गर्ने। |
सर्वसाधारण नागरिक | चिकित्सकको सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक सेवन नगर्ने, भाइरल सङ्क्रमण (जस्तै: सामान्य रुघाखोकी, फ्लु) मा एन्टिबायोटिक माग नगर्ने, नियमित हात धुने सरसफाइ र खोपमार्फत सङ्क्रमणबाट बच्ने। |
कृषक तथा पशु चिकित्सक | पशुपन्छीमा रोग लाग्न नदिन जैविक सुरक्षा (Biosecurity), सरसफाइ र खोप कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिने; एन्टिबायोटिकलाई वृद्धि प्रवर्द्धकका रूपमा प्रयोग नगर्ने र औषधि खुवाएपछि 'विथड्रल पिरियड' (Withdrawal Period) पूरा नगरी दूध, मासु वा अण्डा बजारमा नपठाउने। |
५. नीतिगत सिफारिसहरू (Policy Recommendations)
नेपालजस्ता विकासोन्मुख राष्ट्रहरूले प्रतिजैविक प्रतिरोध नियन्त्रण गर्न देहायबमोजिमका ठोस नीतिगत कदम चाल्न आवश्यक छ:
औषधि ऐनको कडाइका साथ कार्यान्वयन: औषधि व्यवस्था विभाग (DDA) र स्थानीय तहको समन्वयमा प्रेस्क्रिप्सनबिना एन्टिबायोटिक बिक्री गर्ने फार्मेसीहरूमाथि नियमित अनुगमन र कानुनी कारबाहीको दायरा फराकिलो बनाउने।
प्रयोगशाला सञ्जालको विकेन्द्रीकरण: सङ्घीय अस्पतालहरूमा मात्र सीमित रहेको माइक्रोबायोलोजी प्रयोगशाला तथा एन्टिबायोटिक संवेदनशीलता परीक्षण (AST) सेवालाई कम्तीमा प्रत्येक प्रदेश र जिल्ला अस्पतालसम्म विस्तार गर्ने।
एन्टिमाइक्रोबियल स्टेवार्डसिप कार्यक्रम (ASP) को अनिवार्यता: सबै सरकारी तथा निजी अस्पतालहरूमा संक्रामक रोग विशेषज्ञ, माइक्रोबायोलोजिस्ट र क्लिनिकल फार्मासिस्ट सम्मिलित 'स्टेवार्डसिप कमिटी' गठन गरी एन्टिबायोटिकको तर्कसङ्गत प्रयोगको लेखाजोखा (Audit) गर्ने।
पशुपालनमा गैर-उपचारात्मक प्रयोगमा प्रतिबन्ध: पशु आहार (Feed Supplements) मा एन्टिबायोटिक मिसाउन पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाउने र जैविक सुरक्षा तथा खोपमा अनुदानको व्यवस्था गर्ने।
वातावरणीय निगरानी र ढल प्रशोधन: अस्पताल तथा औषधि उद्योगहरूका लागि अनिवार्य रूपमा 'इफ्लुएन्ट ट्रिटमेन्ट प्लान्ट' (ETP) जडान गर्नुपर्ने नीति लागू गरी ढलमार्फत वातावरणमा जाने प्रतिजैविक अवशेष रोक्ने।
एकीकृत 'एक स्वास्थ्य' तथ्याङ्क प्रणाली: मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र वातावरण मन्त्रालयबिच साझा निगरानी प्रणाली (Integrated Surveillance System) विकास गरी एएमआरको प्रवृत्तिको वैज्ञानिक अभिलेखीकरण गर्ने।
६. निष्कर्ष (Conclusion)
प्रतिजैविक प्रतिरोध केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको प्राविधिक समस्या मात्र नभई आर्थिक विकास, खाद्य सुरक्षा र मानव अस्तित्वसँग जोडिएको बहुआयामिक सङ्कट हो। यदि आजकै गतिमा प्रतिरोधी सूक्ष्मजीवहरू फैलिँदै जाने हो भने सामान्य शल्यक्रिया, प्रसूति सेवा, क्यान्सरको केमोथेरापी र सामान्य घाउको उपचारसमेत प्राणघातक बन्न सक्छ। सन् २०२६ को विश्व प्रतिजैविक प्रतिरोध सचेतना सप्ताहको नारा "एक स्वास्थ्य, एक कदम: प्रतिजैविक प्रतिरोधलाई अहिल्यै रोकौँ" ले माग गरेझैँ नीति निर्माता, चिकित्सक, पशु चिकित्सक, कृषक र आम नागरिकले आ-आफ्नो क्षेत्रबाट तत्काल जिम्मेवार कदम चाल्नुको विकल्प छैन। आज लिइने वैज्ञानिक र नीतिगत निर्णयले नै भोलिका पुस्ताका लागि जीवनरक्षक औषधिहरूको प्रभावकारिता सुरक्षित राख्नेछ।
सन्दर्भ सामग्री
- World Health Organization (WHO). World AMR Awareness Week 2026: One Health, One Action: Prevent AMR Now. Geneva: WHO; 2026.
- Quadripartite Joint Secretariat on Antimicrobial Resistance (FAO, UNEP, WHO, WOAH). World AMR Awareness Week 2026 Campaign Guide. Rome/Nairobi/Geneva/Paris; 2026.
- Ministry of Health and Population (MoHP), Government of Nepal. National Action Plan for Containment of Antimicrobial Resistance in Nepal. Kathmandu: MoHP; 2021–2026.
- World Health Organization (WHO). The WHO AWaRe (Access, Watch, Reserve) Antibiotic Book. Geneva: WHO; 2022.
यस सामग्रीका विषयहरू
- AMR
- AntimicrobialResistance
- AntimicrobialStewardship
- ETP
- IntegratedSurveillanceSystem
- OneHealth
- PublicHealthPolicy
- नेपाल_स्वास्थ्य_नीति_(Nepal_Health_Policy)।
त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्
टिप्पणीहरू