एक स्वास्थ्य दिवस: मानव, पशु र पर्यावरण स्वास्थ्यको एकीकृत अवधारणा
यो दिवसले मानव, पशु, वनस्पति तथा पारिस्थितिक प्रणालीको स्वास्थ्य एक-अर्कासँग अन्तर्सम्बन्धित रहेकाले बहुक्षेत्रीय, बहुविधात्मक र सहयोगी दृष्टिकोणबाट स्वास्थ्य समस्या समाधान गर्नुपर्ने महत्त्वलाई प्रवर्द्धन गर्दछ।
सम्पादकीय टोली
अद्यावधिक
४ मिनेट पढाइ
नोभेम्बर ३ विश्वभर “एक स्वास्थ्य दिवस” (One Health Day) का रूपमा मनाइन्छ। यो दिवसले मानव, पशु, वनस्पति तथा पारिस्थितिक प्रणालीको स्वास्थ्य एक-अर्कासँग अन्तर्सम्बन्धित रहेकाले बहुक्षेत्रीय, बहुविधात्मक र सहयोगी दृष्टिकोणबाट स्वास्थ्य समस्या समाधान गर्नुपर्ने महत्त्वलाई प्रवर्द्धन गर्दछ।
परिचय
“एक स्वास्थ्य” (One Health) भनेको मानिस, घरपालुवा तथा वन्यजन्तु, वनस्पति र पारिस्थितिक प्रणालीको स्वास्थ्यलाई सन्तुलित र दिगो अनुसन्धानका रूपमा अनुकूलित गर्ने एकीकृत अवधारणा हो। यसले मानव स्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र वातावरणीय स्वास्थ्यबीचको घनिष्ठ तथा परस्पर निर्भर सम्बन्धलाई स्वीकार गर्दछ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO), खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO), विश्व पशु स्वास्थ्य संगठन (WOAH) र संयुक्त राष्ट्र संघीय वातावरण कार्यक्रम (UNEP) ले एक स्वास्थ्य दृष्टिकोणलाई स्वास्थ्य सुरक्षा, खाद्य सुरक्षा, जलवायु परिवर्तन र दिगो विकाससँग जोडिएको रणनीतिक अवधारणाका रूपमा लिएका छन्।
नेपालका लागि “एक स्वास्थ्य” (One Health) केवल अन्तर्राष्ट्रिय अवधारणा मात्र नभई जुनोटिक रोग, एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (AMR), जलवायु परिवर्तन, खाद्य सुरक्षा र वातावरणीय प्रदूषणजस्ता जटिल स्वास्थ्य जोखिम सम्बोधन गर्ने राष्ट्रिय रणनीतिक आवश्यकता हो। नेपालले सन् २०१९ मा राष्ट्रिय एक स्वास्थ्य रणनीति अनुमोदन गरी मानव, पशु र वातावरण स्वास्थ्यबीचको समन्वयलाई संस्थागत गर्न थालेको छ।
दिवसको उत्पत्ति र उद्देश्य
अन्तर्राष्ट्रिय एक स्वास्थ्य दिवस सन् २०१६ मा One Health Commission, One Health Platform र One Health Initiative Team ले सुरु गरेका थिए र त्यसपछि यो दिवस प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर ३ मा विश्वव्यापी रूपमा मनाइन्छ।
यस दिवसका प्रमुख उद्देश्यहरू निम्न छन्:
मानव, पशु र पर्यावरण स्वास्थ्यबीचको अन्तरसम्बन्धबारे जनचेतना बढाउने।
संक्रामक रोग, महामारी, एन्टिबायोटिक प्रतिरोध र खाद्यजन्य जोखिमको निगरानी तथा नियन्त्रणमा बहुक्षेत्रीय सहकार्य प्रवर्द्धन गर्ने।
स्वास्थ्य, पशुचिकित्सा, कृषि, वातावरण, जलवायु, शिक्षा र अनुसन्धान क्षेत्रबीचको समन्वय बलियो बनाउने।
स्थानीयदेखि वैश्विक स्तरसम्म रोग रोकथाम, पहिचान, तयारी, प्रतिक्रिया र व्यवस्थापनको क्षमता विकास गर्ने।
वैज्ञानिक आधार
एक स्वास्थ्यको वैज्ञानिक आधार यस तथ्यमा आधारित छ कि धेरै संक्रामक रोगहरू मानिस, जनावर र वातावरणको अन्तरक्रियाबाट उत्पन्न वा फैलिन्छन्। विशेषगरी जुनोटिक रोगहरू —जस्तै एभियन इन्फ्लुएन्जा, रेबिज, ट्युबरकुलोसिस र केही कोरोनाभाइरस सम्बन्धी रोगहरू —पशु, मानिस र पर्यावरणबीचको सम्पर्कबाट सञ्चारण हुन सक्छन्। एक स्वास्थ्यले मानिस, घरपालुवा तथा वन्यजन्तु, वनस्पति र पारिस्थितिक प्रणालीको स्वास्थ्यलाई परस्पर निर्भर मान्दछ। यसको वैज्ञानिक आधार यो हो कि रोगका जीवाणु, भाइरस, परजीवी र प्रदूषकहरू मानव, पशु र वातावरणको सीमान्त क्षेत्रमा सञ्चारण हुन्छन्।जसमा मुख्यत प्रथम स्तरमा रहने जैविक स्तरले विशेषगरी जुनोटिक रोगका सञ्चारण मार्ग, भेक्टर, जनावरको आश्रयदाता (reservoir) र मानवमा रोग उत्पन्न हुने प्रक्रियालाइ जनाउँछ। अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पारिस्थितिक स्तर हो ।यसमा भूमि उपयोग परिवर्तन, वन विनाश, जलवायु परिवर्तन, प्रदूषण र शहरीकरणले रोग जोखिमलाई कसरी परिवर्तन गर्छ भन्ने विश्लेषण गहन रुपमा गरिन्छ ।
त्यसका साथै मुख्यतया सामाजिक संस्थागत स्तरले स्वास्थ्य सेवा पहुँच, कृषि प्रणाली, खाद्य सुरक्षा, नीति, निगरानी र समुदायको व्यवहार बारे स्पष्ट रुपमा गहन अध्ययन गरी सोही बमोजिमका गतिविधिहरुलाई प्राथमिकतामा राख्ने कार्य गर्दछ । यसैले एक स्वास्थ्यलाई केवल चिकित्सा विज्ञानको विषय नभई जनस्वास्थ्य, पशुचिकित्सा, पारिस्थितिकी, कृषि विज्ञान, समाजशास्त्र र अनुसन्धान पद्धतिको अन्तरविषयक अभ्यासका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
बहुक्षेत्रीय सहयोगको ढाँचा
एक स्वास्थ्य दृष्टिकोणले स्वास्थ्य सेवा, पशुचिकित्सा, कृषि, वातावरण, खाद्य सुरक्षा, जल स्रोत, वन्यजीव संरक्षण र अनुसन्धान क्षेत्रलाई एउटै ढाँचामा जोड्दछ। WHO का अनुसार, यसमा जनस्वास्थ्य, पशु स्वास्थ्य र वातावरण क्षेत्रका सरोकारवालाहरूको सहभागिता अनिवार्य हुन्छ।यो सहकार्यले रोग नियन्त्रणको पूर्ण चक्र —रोकथामदेखि पहिचान, तयारी, प्रतिक्रिया र व्यवस्थापनसम्म—लाई प्रभावकारी बनाउँछ।
नेपालको सन्दर्भमा प्रासङ्गिकता
नेपालजस्ता भू-जलवायुगत विविधता भएका देशहरूमा एक स्वास्थ्य दृष्टिकोण अत्यन्त प्रासङ्गिक छ। यहाँ कृषि, पशुपालन, वन्यजीव, पर्यटन, जल स्रोत र मानव बस्तीको घनिष्ठ अन्तरक्रियाले संक्रामक रोग, खाद्य सुरक्षा र वातावरणीय स्वास्थ्यका जोखिमलाई बढाउन सक्छ।नेपालमा जुनोटिक रोग निगरानी, एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (AMR) नियन्त्रण, खाद्य सुरक्षा, जलवायु-जनित स्वास्थ्य जोखिम र वन्यजन्तु-मानव द्वन्द्व व्यवस्थापनलाई एकीकृत रूपमा सम्बोधन गर्न सकिन्छ। यसका लागि स्वास्थ्य मन्त्रालय, कृषि तथा पशुपक्षी विकास मन्त्रालय, वन तथा वातावरण मन्त्रालय, स्थानीय सरकार, विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थाबीचको संस्थागत सहकार्य आवश्यक छ।
नेपालको नीतिगत संरचना
नेपालले एक स्वास्थ्य दृष्टिकोणलाई निम्न नीति तथा कानुनी आधारमा अगाडि बढाएको छ:
नेपालले सन् २०२१ मा एक स्वास्थ्य दृष्टिकोणबाट १० प्रमुख जुनोटिक रोगको प्राथमिकता निर्धारण गरेको छ भने सन् २०२२ मा गरिएको जुनोटिक रोग प्राथमिकीकरण अभ्यासले समन्वित निगरानी र प्रतिक्रिया आवश्यक रोगहरू पहिचान गरेको छ।
नेपालमा प्रमुख स्वास्थ्य जोखिम
जुनोटिक रोग
नेपालमा एभियन इन्फ्लुएन्जा, रेबिज, ट्युबरकुलोसिस, लेप्टोस्पाइरोसिस र केही भेक्टर-जनित रोगहरू मानव–पशु–वातावरण अन्तरक्रियासँग सम्बन्धित छन्। एभियन इन्फ्लुएन्जाका लागि मानव निगरानी प्रोटोकल विकास गरिएको छ, जसले पशु स्वास्थ्य तथा मानव स्वास्थ्य प्रणालीबीचको तथ्याङ्क आदानप्रदानलाई बलियो बनाउँछ।रेबिज नियन्त्रणमा Integrated Bite Case Management (IBCM) अपनाइएको छ, जसले मानिसलाई टोकेको घटना, कुकुरको खोप तालिका र पशु स्वास्थ्य सेवालाई एकै निगरानी प्रणालीमा जोड्दछ। यो एक स्वास्थ्यको व्यावहारिक मोडेल हो, किनकि यसले रोगको जोखिमलाई स्रोतसम्म पुगेर न्यूनीकरण गर्दछ।
एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध
AMR नेपालको सबैभन्दा गम्भीर एक स्वास्थ्य समस्याहरूमध्ये एक हो। यसको कारण मानव चिकित्सा, पशुचिकित्सा, कृषि, माछापालन, खाद्य उत्पादन र वातावरणमा एन्टिबायोटिकको अत्यधिक तथा अनुचित प्रयोग हुन सक्छन्।नेपालले कुखुराको दाना वा पन्छी आहारमा एन्टिबायोटिक प्रयोगमा रोक, एन्टिबायोटिक प्याकेजिङमा रातो रेखा अनिवार्य गर्ने र अस्पतालमा एन्टिमाइक्रोबियल स्टुअर्डशिप तथा संक्रमण रोकथाम कार्यक्रम समावेश गर्ने नीतिगत कदम चालेको छ। तर नीतिको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि प्रयोगशाला क्षमता, गुणस्तरीय तथ्याङ्क, स्थानीय तहको सहभागिता र नियमनकारी अनुगमन अझ बलियो बनाउन आवश्यक छ।
जलवायु र वातावरण
नेपालको भूगोल हिमाल, पहाड र तराईले जलवायु परिवर्तनको असरलाई भिन्न रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा, बाढी, पहिरो र सुख्खाले पानीजन्य रोग, भेक्टर-जनित रोग, खाद्य असुरक्षा र पशुधन स्वास्थ्य जोखिमलाई बढाउन सक्छ। WHO ले पनि जलवायु परिवर्तन र वायु प्रदूषणलाई नेपालका एक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा पहिचान गरेको छ।
अनुसन्धानका सम्भावित क्षेत्र
एक स्वास्थ्यसम्बन्धी अनुसन्धानलाई निम्न क्षेत्रमा केन्द्रित गर्न सकिन्छ:
जुनोटिक रोगहरूको सञ्चारण मार्ग र जोखिम कारकको पहिचान।
मानव, पशु र वातावरणमा एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी जीवाणुको वितरण अध्ययन।
जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित भेक्टर-जनित रोगको भविष्यवाणी।
सुरक्षित खाद्य उत्पादन र खाद्यजन्य रोग नियन्त्रण।
वन्यजन्तु, पशुधन र मानव बस्तीबीचको अन्तरक्रियाको पारिस्थितिक मूल्याङ्कन।
स्थानीय समुदायको ज्ञान, व्यवहार र स्वास्थ्य सेवा पहुँचको मूल्याङ्कन।
दक्षिण एसियाको साझा अवस्था
नेपाल, भारत, बंगलादेश, पाकिस्तान, श्रीलंका, भुटान र अफगानिस्तान जस्ता दक्षिण एसियाली देशहरूमा घना जनसङ्ख्या, सीमित स्वास्थ्य स्रोत, बढ्दो शहरीकरण, पशुधनमा निर्भर अर्थतन्त्र र जलवायु जोखिमले एक स्वास्थ्य दृष्टिकोणलाई विशेष महत्त्व दिन्छ।दक्षिण एसियामा रोगहरू राजनीतिक सीमा पार गर्ने भएकाले नेपाल–भारत–बंगलादेश जस्ता छिमेकी देशबीच जुनोटिक रोग निगरानी, प्रयोगशाला पुष्टि, खाद्य सुरक्षा र AMR तथ्याङ्कको साझेदारी वैज्ञानिक रूपमा अत्यावश्यक छ।
निष्कर्ष
एक स्वास्थ्य दिवस केवल एक प्रतीकात्मक अवसर मात्र नभई मानव, पशु र पर्यावरण स्वास्थ्यलाई एकीकृत रूपमा हेर्ने वैज्ञानिक अभ्यासको प्रेरणा हो। स्वास्थ्य समस्याहरू जटिल, अन्तरसम्बन्धित र बहुआयामिक भएकाले तिनको समाधानमा बहुक्षेत्रीय सहयोग, प्रमाणमा आधारित नीति र दिगो अनुसन्धान अपरिहार्य छ।नेपालमा एक स्वास्थ्य दृष्टिकोणलाई नीति, शिक्षा, निगरानी प्रणाली र सामुदायिक अभ्यासमा संस्थागत गर्न सके मात्र भविष्यका महामारी, खाद्य असुरक्षा र वातावरणीय स्वास्थ्य संकटप्रति अधिक प्रतिरोधी समाज निर्माण गर्न सकिनेछ।नेपाल र दक्षिण एसियामा एक स्वास्थ्य दृष्टिकोणले मानव, पशु, कृषि, खाद्य र वातावरण स्वास्थ्यलाई एकीकृत वैज्ञानिक ढाँचामा जोड्नुपर्छ। नेपालले एक स्वास्थ्य रणनीति, AMR कार्ययोजना, जुनोटिक रोग प्राथमिकीकरण र रेबिज तथा एभियन इन्फ्लुएन्जा निगरानीमा महत्त्वपूर्ण प्रगति गरेको छ; तर यसलाई प्रभावकारी बनाउन प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान, स्थानीय क्षमता विकास र क्षेत्रीय सहयोग अपरिहार्य छ।
सन्दर्भ सामग्री
- World Health Organization. One Health.
- World Health Organization. One Health: Health topics.
- World Health Organization Nepal. Nepal’s progress in advancing the One Health approach, 2026.
- Government of Nepal. National Action Plan on Antimicrobial Resistance 2024–2028.
- FAO. Emergency Centre for Transboundary Animal Diseases (ECTAD) Nepal.
- World Health Organization. Reaching beyond health to accelerate the fight against AMR in Nepal, 2024.
- FAO Nepal. Coordinated Initiative to One Health Approach, 2025.
- Policy intervention for antimicrobial resistance mitigation in Nepal, BMC Public Health, 2026.
- Stakeholder analysis for One Health approach to tackle AMR in Nepal, PubMed, 2025.
- One Health approach in Nepal: review of policy perspectives, Journal of Public Health and Development.
- Knowledge and perception of veterinary students on One Health in Nepal, One Health Journal.
त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्
टिप्पणीहरू