सामग्रीमा जानुहोस्
Wishwa ayodin abhaw diwas nepalako sandarbhama
४ स्रोत

विश्व आयोडिन अभाव दिवस: नेपालको सन्दर्भमा आयोडिन अभावसम्बन्धी विकारहरूको विज्ञान, सफलता र नयाँ चुनौती

आयोडिनयुक्त नुनको नियमित र सही प्रयोग नै नेपालको भावी पुस्ताको मस्तिष्क र स्वास्थ्यको सुरक्षा हो। यो दिवसमा हामी सबैले आफ्नो भान्साको नुन जाँचौं र सन्तुलित पोषणको संस्कृति बलियो बनाऔं।

अ

सम्पादकीय टोली

अद्यावधिक

३ मिनेट पढाइ

सुरक्षित गर्न लग इन गर्नुहोस्

सारांश

आयोडिन अभाव विश्वमा रोक्न सकिने मानसिक अक्षमता र शारीरिक विकारको प्रमुख कारण हो। अक्टोबर २१ लाई विश्व आयोडिन अभाव दिवसका रूपमा मनाइन्छ। नेपाल हिमालय गलगाँड बेल्टमा पर्ने देश हो, जहाँ १९६० को दशकमा गलगाँडको दर ५५ प्रतिशतसम्म पुगेको थियो। आयोडिनयुक्त नुन (USI) कार्यक्रममार्फत नेपालले यसलाई लगभग शून्यमा झार्ने ऐतिहासिक सफलता हासिल गरेको छ। तर २०१६ को राष्ट्रिय सूक्ष्मपोषक सर्वेक्षणले विद्यालय उमेरका बालबालिकामा मध्यम पिसाब आयोडिन (mUIC) ३१४ μg/L देखाएको छ, जुन अत्यधिक श्रेणीमा पर्छ। यस लेखले जैवरसायनिक आधार, नेपालको सफलता कथा, अत्यधिक सेवनका जोखिम र नीतिगत सन्तुलनको आवश्यकतालाई सरल र पठनयोग्य तरिकाले विश्लेषण गर्छ। 

मुख्य शब्दहरू: आयोडिन, गलगाँड, थाइरोइड, आयोडिनयुक्त नुन, नेपाल, IDDs 

१. परिचय

आयोडिन आवर्त तालिकाको ५३ नम्बरको आवश्यक सूक्ष्म तत्त्व हो। यसले थाइरोइड ग्रन्थीमा T4 (थाइरोक्सिन) र T3 (ट्राइआयोडोथाइरोनिन) हर्मोन बनाउँछ। यी हर्मोनले मेटाबोलिजम, मुटुको गति, शारीरिक वृद्धि र विशेष गरी मस्तिष्कको विकास नियन्त्रण गर्छन्। 

वयस्क शरीरमा करिब १५–२० मिलिग्राम आयोडिन हुन्छ, जसमध्ये ७०–८० प्रतिशत थाइरोइडमा जम्मा हुन्छ। दैनिक सिफारिस: वयस्कलाई १५० माइक्रोग्राम, गर्भवतीलाई २२०–२५० र स्तनपान गराउने आमालाई २९० माइक्रोग्राम। 

अभाव हुँदा गलगाँड, हाइपोथाइरोइडिज्म, गर्भपात, क्रेटिनिज्म र बौद्धिक अक्षमता जस्ता आयोडिन अभावसम्बन्धी विकार (IDDs) देखा पर्छन्। विश्वभर करिब १.९ अर्ब मानिस जोखिममा छन्। 

नेपालको सन्दर्भ विशेष छ। हिमनदी र वर्षाले माटोबाट आयोडिन बगाएकाले हिमाली र पहाडी क्षेत्र “गलगाँड बेल्ट” भित्र पर्छन्। १९६५/६६ को सर्वेक्षणमा जनसंख्याको ५५ प्रतिशतमा गलगाँड देखिएको थियो। कतिपय गाउँमा गलगाँडलाई सौन्दर्यको चिह्नसमेत मानिन्थ्यो। क्रेटिनिज्म र मानसिक सुस्तता व्यापक थियो। यही पृष्ठभूमिमा १९७३ बाट आयोडिनयुक्त नुन आयात अनिवार्य गरियो र १९९० को दशकमा स्तर बढाएर ५० ppm पुर्‍याइयो। साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेसन (STC) ले मुख्य भूमिका खेलेको छ। 

२. विधि

यो वर्णनात्मक समीक्षा हो। स्रोतहरूमा WHO, UNICEF, Iodine Global Network (IGN) का प्रतिवेदन, नेपाल राष्ट्रिय सूक्ष्मपोषक स्थिति सर्वेक्षण (NNMSS) २०१६, नेपाल डेमोग्राफिक एण्ड हेल्थ सर्भे (NDHS), र हालका अध्ययनहरू समावेश छन्। जनसंख्याको आयोडिन अवस्था मापन गर्न मध्यम पिसाब आयोडिन सान्द्रता (mUIC) लाई सुनौलो मापक मानिएको छ (पर्याप्त: १००–१९९ μg/L, अत्यधिक: ≥३०० μg/L)। 

३. छलफल

३.१ नेपालमा अभावका ऐतिहासिक परिणाम

  • गलगाँड: थाइरोइडको सुन्निने अवस्था। १९६५ मा ५५ प्रतिशतबाट २००७ मा ०.४ प्रतिशतमा झर्‍यो र हाल लगभग शून्य छ। 

  • मानसिक क्षति: दीर्घ अभावले औसत IQ ७–१३.५ अंक घटाउँछ। यो रोक्न सकिने मानसिक अक्षमताको सबैभन्दा ठूलो कारण हो। 

  • गर्भावस्था र शिशु: गर्भपात, मृतशिशु जन्म र क्रेटिनिज्म (बौद्धिक अक्षमता, बहिरोपन, वृद्धि रोक)। 

  • वयस्क: थकान, तौल बढ्ने, जाडो नसहने र उत्पादकत्व घट्ने। 

३.२ नेपालको सफलता कथा

USI कार्यक्रम नेपालको सार्वजनिक स्वास्थ्यको उत्कृष्ट उदाहरण हो। 

  • घरपरिवारमा पर्याप्त आयोडिनयुक्त नुनको पहुँच: २०१६ मा ९१ प्रतिशत (टाइट्रेशन विधि)। 

  • mUIC (विद्यालय उमेरका बालबालिका): १९९८ मा १४४ μg/L बाट २०१६ मा ३१४ μg/L। 

  • गर्भवती महिलामा २४१ μg/L (पर्याप्त) र प्रजनन उमेरका महिलामा २८६ μg/L। 

  • NDHS २०२२ अनुसार ९८ प्रतिशतभन्दा बढी घरपरिवारमा आयोडिनयुक्त नुनको पहुँच। 

यो सफलता निरन्तर वकालत, कानुन, सीमामा अनुगमन, STC को वितरण प्रणाली र जनचेतना अभियानबाट सम्भव भयो। नेपालले USI को लक्ष्य २०१६ मा नै हासिल गर्‍यो। 

३.३ नयाँ चुनौती: अत्यधिक आयोडिन र सन्तुलन

सफलतासँगै नयाँ समस्या आएको छ। २०१६ को सर्वेक्षणले बालबालिकामा mUIC ३१४ μg/L देखाएको छ, जुन अत्यधिक हो। केही अध्ययनले थाइरोइड डिसअर्डर (हाइपरथाइरोइडिज्म, हाइपोथाइरोइडिज्म) बढेको संकेत गरेका छन्। WHO सिफारिस १५–४० ppm छ भने नेपालमा उत्पादन तहमा ५० ppm राखिएको थियो (ढुवानी र भण्डारणमा ह्रास हुने अनुमानमा)। अहिले सडक पहुँच राम्रो भएकाले यो स्तर बढी भएको देखिन्छ। 

हालका वर्षहरूमा:

  • १९९८ को आयोडिनयुक्त नुन ऐन २६ वर्षपछि २०२५ मा कार्यान्वयनमा आएको छ। 

  • निजी क्षेत्रलाई प्रवेश दिइएपछि आयोडिनविहीन वा कम गुणस्तरीय नुन बजारमा देखिन थालेको छ, जसले फेरि अभावको जोखिम बढाउन सक्छ। 

  • विशेषज्ञहरूले स्तर घटाउनुपर्ने र नियमित अनुगमन बलियो बनाउनुपर्ने सुझाव दिएका छन्। 

अत्यधिक आयोडिनले पनि हाइपरथाइरोइडिज्म, थाइरोइडाइटिस र अन्य समस्या ल्याउन सक्छ। त्यसैले “कमी होस् न त बढी” भन्ने सन्तुलन आवश्यक छ। 

३.४ रोकथाम र वैज्ञानिक प्रमाण

आयोडिनयुक्त नुन सबैभन्दा सस्तो र प्रभावकारी हस्तक्षेप हो। विश्वभर ८९ प्रतिशत मानिस यसको प्रयोग गर्छन्। नेपालमा यसले लाखौं बालबालिकालाई मानसिक क्षतिबाट जोगाएको छ र राष्ट्रिय उत्पादकत्व बढाएको छ। नियमित mUIC मापन, गुणस्तर परीक्षण र जनचेतना नै दिगो समाधान हुन्। 

४. निचोड

विश्व आयोडिन अभाव दिवस केवल स्मरण होइन, निरन्तर सचेतना र कार्यको आह्वान हो। नेपालले गलगाँड बेल्टबाट लगभग मुक्त भई विश्वमा उदाहरणीय सफलता देखाएको छ। तर अत्यधिक सेवनको जोखिम र गुणस्तरमा आउने चुनौतीले सन्तुलित नीति माग्छ। 

गर्भवती महिला, शिशु र बालबालिकालाई लक्षित गर्दै: 

  • आयोडिन स्तर वैज्ञानिक रूपमा समीक्षा गरी समायोजन गर्ने, 

  • निजी र सरकारी दुवै स्रोतको नुनको कडा गुणस्तर अनुगमन गर्ने, 

  • दुर्गम क्षेत्रमा पहुँच र चेतना कायम राख्ने। 

आयोडिनयुक्त नुनको नियमित र सही प्रयोग नै नेपालको भावी पुस्ताको मस्तिष्क र स्वास्थ्यको सुरक्षा हो। यो दिवसमा हामी सबैले आफ्नो भान्साको नुन जाँचौं र सन्तुलित पोषणको संस्कृति बलियो बनाऔं।

सन्दर्भ सामग्री

  1. World Health Organization (WHO) & UNICEF. Global prevalence of iodine deficiency and progress towards universal salt iodization — WHO Fact Sheet / Global Database on Iodine Deficiency. Geneva.
  2. UNICEF. Iodine Global Network (IGN) — Global iodine nutrition data; annual reports on Universal Salt Iodization (USI). (पूर्व ICCIDD, स्थापना सन् १९९०)
  3. Zimmermann, M.B. et al. Iodine deficiency — reviews on thyroid hormone synthesis and IDD epidemiology; meta-analyses reporting IQ reduction of 7–13.5 points (3 meta-analyses).
  4. United Nations. World Summit for Children (1990) — resolution to eliminate iodine deficiency by the year 2000.

यस सामग्रीका विषयहरू

सबै विषयहरू हेर्नुहोस् →

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

साझा गर्नुहोस्:

त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्

टिप्पणीहरू

टिप्पणी पुष्टिका लागि आवश्यक

तपाईंको नाम र टिप्पणी सार्वजनिक रूपमा देखिन्छ; इमेल देखिँदैन। स्प्याम रोक्न तपाईंको IP ठेगाना ९० दिन राखिन्छ।

सम्बन्धित सामग्री

Nepalama stan kyansarako badhdo bhar rashtriy
Wishwa poliyo diwas harek balabalikalai poliyobat