डिमेन्सिया भनेको के हो?

बिर्सने रोगलाई चिकित्सा भाषामा डिमेन्सिया भनिन्छ। यो कुनै एउटै रोग नभई, स्मरण क्षमता, सोचाइ, निर्णय क्षमता, भाषा, र व्यवहारमा आउने ह्रासलाई जनाउने एउटा बृहत् चिकित्सकीय शब्द (umbrella term) हो। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मान्यताप्राप्त वर्गीकरण प्रणाली (ICD11 र DSM5) अनुसार, डिमेन्सियालाई हाल औपचारिक रूपमा "मेजर न्युरोकग्निटिभ डिसअर्डर" भनिन्छ जसले यसलाई मस्तिष्कको एउटा संरचनागत र कार्यात्मक विकारको रूपमा थप स्पष्ट पार्छ,  न कि उमेरको एउटा अनिवार्य परिणामको रूपमा।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, हाल विश्वभर ५ करोड ७० लाखभन्दा बढी मानिस डिमेन्सियासँग बाँचिरहेका छन्, र यो संख्या विशेष गरी न्यून तथा मध्यमआय भएका मुलुकहरूमा तीव्र गतिमा बढ्दै गइरहेको छ जुन नेपालका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक चिन्ताको विषय हो।

सामान्य बिर्सनु र डिमेन्सियाबीचको फरक

संसारको कुनै पनि व्यक्तिले सबै कुरा सम्झिरहन सक्दैन। तनाव, थकान, वा एकैचोटि धेरै कुरामा ध्यान बाँड्दा मस्तिष्कले बाह्य जानकारीलाई प्राथमिकीकरण गर्न नसक्दा सानासाना कुरा बिर्सिनु स्वाभाविक नै हो। सामान्य बुढ्यौलीमा पनि कहिलेकाहीं नाम भुल्नु, सामान राखेको ठाउँ बिर्सनु, नयाँ कुरा सिक्न अलि समय लाग्नु जस्ता परिवर्तन देखिन सक्छन् तर यसले दैनिक जीवनलाई खासै असर गर्दैन।

डिमेन्सिया भने यसभन्दा फरक र गम्भीर अवस्था हो। यसमा सुरुमा तत्कालको कुरा छिटो बिर्सिंदै गई, बिस्तारै पुरानो कुरासमेत बिर्सिन थाल्छ। बारम्बार जरुरी कुरा बिर्सिनु, एउटै प्रश्न पटकपटक सोध्नु, घर पुग्ने बाटो वा चिनेका मानिस नचिन्नु, पैसाको हिसाब वा औषधि व्यवस्थापनजस्ता दैनिक काम गर्न नसक्नुजस्ता लक्षणले प्रभावित व्यक्तिको व्यवहार र व्यक्तित्वमै परिवर्तन ल्याउँछ।

डिमेन्सिया किन हुन्छ? 
परम्परागत रूपमा डिमेन्सियालाई "मस्तिष्क सुक्नु" भनी बुझिए तापनि, आधुनिक अनुसन्धानले यसको कारणलाई थप विस्तृत र वैज्ञानिक रूपमा वर्गीकरण गरेको छ:

१. अल्जाइमर रोग (सबैभन्दा सामान्य कारण, ६०–७०% केस): मस्तिष्कमा एमाइलोइड बिटा नामक असामान्य प्रोटिनको थुप्रो (plaques) र टाउ प्रोटिन को गाँठो Tau Protein Aggregation (tangles) जम्मा हुँदा स्नायु कोषिका बिस्तारै नष्ट हुँदै जान्छन्।

२. भास्कुलर (रक्तवाहिनीजन्य) डिमेन्सिया: मस्तिष्कमा रगत पुर्‍याउने साना रक्तनली अवरुद्ध हुँदा वा सानोसानो स्ट्रोक (ministrokes) बारम्बार हुँदा मस्तिष्कको कार्यक्षमता ह्रास हुन्छ। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, र उच्च कोलेस्ट्रोलले यसको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ।

३. लेवी बडी डिमेन्सिया: मस्तिष्कमा "लेवी बडी" भनिने असामान्य प्रोटिन जम्मा हुँदा हुने, जसमा सम्झना समस्यासँगै काँपिने, चल्न गाह्रो हुने, र भ्रम (hallucination) जस्ता लक्षण पनि देखिन्छन्।

४. फ्रन्टोटेम्पोरल डिमेन्सिया: अपेक्षाकृत कम उमेर (४५–६५ वर्ष) मा देखिने, जसमा सुरुमा सम्झनाभन्दा व्यक्तित्व र व्यवहारमा परिवर्तन बढी देखिन्छ।

५. मिश्रित डिमेन्सिया: धेरै वृद्ध व्यक्तिमा माथिका एकभन्दा बढी कारण एकसाथ देखिन सक्छन् जुन वास्तविक क्लिनिकल अभ्यासमा सोचिएभन्दा बढी सामान्य रहेको हालैका अध्ययनले देखाएका छन्।

६५ वर्षपछि डिमेन्सियाको जोखिम प्रत्येक ५ वर्षमा लगभग दोब्बर हुँदै जान्छ, किनभने उमेर बढ्दै जाँदा मस्तिष्कका कोषिका शिथिल हुँदै जान्छन्, मस्तिष्कमा रक्तसञ्चार घट्छ, र उच्च रक्तचाप, मधुमेह, श्रवणशक्ति ह्रास, र मस्तिष्काघातजस्ता सहवर्ती समस्या थपिँदै जान्छन्।

सन् २०२४–२०२६ को सबैभन्दा ठूलो वैज्ञानिक खोज: ४५% जोखिम रोकथाम योग्य छ!

डिमेन्सियासम्बन्धी बुझाइमा विगत केही वर्षमा भएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन के हो भने यो रोग पूर्ण रूपमा "अनियन्त्रित" वा "भाग्यको कुरा" मात्र होइन भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण बलियो हुँदै गएको छ। द ल्यान्सेट जर्नलको डिमेन्सिया रोकथाम आयोगले सन् २०२४ मा अद्यावधिक गरेको विश्वव्यापी प्रतिवेदनअनुसार, डिमेन्सियाका झन्डै ४५% घटना १४ वटा परिमार्जनयोग्य (modifiable) जोखिम कारक लाई सम्बोधन गरेर रोक्न वा ढिलो गराउन सकिन्छ। यी जोखिम कारकहरू जीवनको विभिन्न चरणमा फरकफरक महत्व राख्छन्:

बाल्यकाल र युवावस्थामा: कम शिक्षा 

मध्य उमेर (४५–६५ वर्ष): श्रवणशक्ति ह्रास, उच्च कोलेस्ट्रोल, डिप्रेसन, टाउकोमा चोट, शारीरिक निष्क्रियता, मधुमेह, धूम्रपान, उच्च रक्तचाप, मोटोपना, र अत्यधिक मद्यपान

वृद्धावस्था (६५ वर्षपछि): सामाजिक एकाकीपन, वायु प्रदूषणको सम्पर्क, र दृष्टि समस्या 

यी जोखिम कारकमध्ये धेरैजसो गैरसंक्रामक रोग (NCDs) सँग साझा रहेकाले, WHO ले हालै आफ्नो "डिमेन्सियाप्रतिको जनस्वास्थ्य प्रतिक्रियासम्बन्धी विश्वव्यापी कार्ययोजना" लाई सन् २०३१ सम्म विस्तार गर्दै, डिमेन्सिया रोकथामलाई हृदय रोग, मधुमेह, र क्यान्सरजस्ता अन्य गैरसंक्रामक रोग नियन्त्रणसँग एकीकृत गर्ने नीति अघि सारेको छ।

डिप्रेसनको भूमिकामाथि उठेको बहस

चाखलाग्दो कुरा के छ भने, यही १४ जोखिम कारकको सूचीमा समावेश डिप्रेसनलाई लिएर वैज्ञानिक समुदायमा हालै तीखो बहस चलिरहेको छ। सन् २०२६ को WHO दिशानिर्देशले प्रमाणको अपर्याप्तता देखाउँदै डिप्रेसनलाई छुट्टै सिफारिसबाट हटाएको थियो, तर युनिभर्सिटी कलेज लन्डनका अनुसन्धानकर्ताहरूले द ल्यान्सेट मा यस निर्णयको आलोचना गर्दै, मेटाविश्लेषणहरूले डिप्रेसनलाई डिमेन्सियाको दोब्बर जोखिमसँग निरन्तर जोडेको र डिप्रेसनको सफल उपचारले यो जोखिम ३०% सम्म घटाउनसक्ने प्रमाण प्रस्तुत गरेका छन्। यसले देखाउँछ वृद्धावस्थामा देखिने डिप्रेसनलाई "स्वाभाविक" भनी बेवास्ता नगरी, यसलाई समयमै चिनेर उपचार गर्नु डिमेन्सिया रोकथामकै एउटा अंश हुन सक्छ।

आधुनिक निदान विधिहरू — कसरी थाहा पाउने?

पहिले डिमेन्सियाको निदान मुख्यतः लक्षण र व्यवहार अवलोकनमा मात्र सीमित हुन्थ्यो, तर आजको चिकित्सा विज्ञानले यसलाई धेरै सटीक र प्रारम्भिक चरणमै पत्ता लगाउन सक्षम बनाएको छ:

१. संज्ञानात्मक परीक्षण (Cognitive Screening): MMSE (MiniMental State Examination) र MoCA (Montreal Cognitive Assessment) जस्ता मानकीकृत परीक्षणले स्मरण, ध्यान, भाषा, र समस्यासमाधान क्षमता मापन गर्छन्।

२. न्युरोइमेजिङ: MRI र CT स्क्यानले मस्तिष्कको संरचनामा आएको परिवर्तन (जस्तै मस्तिष्कको सिकुडाइ वा स्ट्रोकको चिन्ह) देखाउँछ। PET स्क्यान ले त झन् अगाडि बढेर मस्तिष्कमा एमाइलोइड वा हाम्रो मस्तिष्कका कोशिकाहरू (Neurons) भित्र एक विशेष प्रकारको प्रोटिन असामान्य रूपमा थुप्रिनु वा झुप्पा पर्नु हो जसले लक्षण देखा पर्नुअघि नै जोखिम पहिचान गर्न सघाउँछ।

३. बायोमार्कर परीक्षण: हालैका वर्षमा भएको एउटा महत्वपूर्ण प्रगति भनेको रगत परीक्षणमार्फत एमाइलोइड र टाउ प्रोटिन Tau Protein Aggregation सम्बन्धी बायोमार्कर पत्ता लगाउन सकिने प्रविधिको विकास हो, जसले पहिले मेरुरज्जुको तरल पदार्थ  (सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइड) (lumbar puncture) जस्तो आक्रामक प्रक्रियाविना नै प्रारम्भिक जोखिम मूल्याङ्कन सम्भव बनाउँदैछ। 

४. आनुवंशिक परीक्षण:  एपोइ-ई४ (APOEe4) जस्ता जिनको उपस्थितिले अल्जाइमरको जोखिम बढाउने भए तापनि, यो जोखिम कारक मात्र हो निश्चित रूपमा रोग हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी होइन।

डेलिरियमसँगको भिन्नता (स्पष्ट बुझ्नैपर्ने महत्वपूर्ण कुरा)

डेलिरियम भनेको एक्कासि सिर्जना हुने मानसिक अन्योल वा चेतनामा आएको अस्थायी परिवर्तन हो, जुन घण्टौं वा दिनभित्रै सुरु हुन सक्छ। यसमा प्रभावित व्यक्तिले वरिपरिको वातावरण राम्ररी बुझ्न नसक्नु, ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु, समयस्थान नचिन्नु, र कहिलेकाहीं भ्रम वा काल्पनिक कुरा देखेको/सुनेको अनुभव हुन सक्छ।

संक्रमण (विशेष गरी मस्तिष्कको), उच्च ज्वरो, शरीरमा पानी वा लवणको असन्तुलन, औषधिको जटिलता, शल्यक्रियापछिको एनेस्थेसिया प्रभाव, वा मस्तिष्काघातले डेलिरियम निम्त्याउन सक्छ। यो विशेष गरी अस्पताल भर्ना भएका वृद्ध बिरामीमा बढी देखिन्छ।

मुख्य भिन्नता: डिमेन्सिया बिस्तारै बढ्दै जाने दीर्घकालीन समस्या हो, जहाँ सम्झनाशक्ति पहिले प्रभावित हुन्छ। डेलिरियम भने एक्कासि सुरु हुन्छ, जहाँ ध्यानएकाग्रता धेरै प्रभावित हुन्छ, र मूल कारणको उपचारपछि प्रायः पूर्ण रूपमा निको हुन सक्छ। यी दुई अवस्थालाई नछुट्याई हेर्दा गलत उपचार वा अनावश्यक चिन्ता हुन सक्ने भएकाले, यो भिन्नता बुझ्नु क्लिनिकल रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

रोकथामका लागि व्यावहारिक कदमहरू

माथि उल्लिखित जोखिम कारकका आधारमा, वैज्ञानिक प्रमाणले समर्थन गरेका निम्न व्यावहारिक उपायले डिमेन्सियाको जोखिम घटाउन सघाउँछ:

• नियमित शारीरिक क्रियाकलाप: हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यमतीव्रताको व्यायामले मस्तिष्कमा रक्तसञ्चार सुधार्छ

• रक्तचाप, मधुमेह, र कोलेस्ट्रोलको नियन्त्रण: विशेष गरी मध्य उमेरमै यी अवस्था नियन्त्रणमा राख्नु

• श्रवणशक्ति जाँच र सुधार: श्रवणयन्त्रको प्रयोगले सामाजिक संलग्नता कायम राख्न र संज्ञानात्मक ह्रास ढिलो गराउन सघाउँछ

• सामाजिक संलग्नता कायम राख्नु: एकाकीपन घटाई नियमित सामाजिक अन्तरक्रिया गर्नु

• मानसिक स्वास्थ्यमा ध्यान दिनु: डिप्रेसन वा दीर्घकालीन तनाव देखिएमा समयमै परामर्श लिनु

• टाउकोको सुरक्षा: मोटरसाइकल ह्यालमेट प्रयोग गरी टाउकोमा चोट लाग्नबाट बच्नु

• धूम्रपान त्याग्नु र मद्यपान सीमित गर्नु

• शिक्षा र आजीवन सिकाइ: नयाँ सीप सिक्ने, पढ्ने, र मानसिक रूपमा सक्रिय रहने

निष्कर्ष

डिमेन्सिया एउटा जटिल तर अब वैज्ञानिक रूपमा धेरै राम्ररी बुझिएको अवस्था बनिसकेको छ। यो न त "उमेरको अनिवार्य नियति" हो, न त पूर्ण रूपमा रोकथाम गर्न सकिने रोग। तर सन् २०२४-२०२६ का अनुसन्धानले दिएको सबैभन्दा आशाजनक सन्देश के हो भने यसको झन्डै आधा जोखिम हाम्रै हातमा छ। उच्च रक्तचाप र मधुमेह नियन्त्रण गर्ने, श्रवणशक्तिको ख्याल राख्ने, सामाजिक रूपमा सक्रिय रहने, र मानसिक स्वास्थ्यलाई गम्भीरतापूर्वक लिनेजस्ता साना तर निरन्तर कदमले नै दीर्घकालमा ठूलो फरक पार्न सक्छ। डिमेन्सियालाई समयमै चिन्नु, यसलाई डेलिरियमजस्ता उपचारयोग्य अवस्थासँग नझुक्याउनु  र जोखिम कारकलाई जीवनको हरेक चरणमा गम्भीरतापूर्वक व्यवस्थापन गर्नु नै आजको विज्ञानले दिएको सबैभन्दा व्यावहारिक शिक्षा हो।