सामग्रीमा जानुहोस्
Wishwa trama diwas 17 aktobar nepalaka
१२ स्रोत

विश्व ट्रमा दिवस (१७ अक्टोबर) र नेपालका लागि प्रमाणमा आधारित प्राथमिकताहरू: रोकथाम, शीघ्र हेरचाह र प्रणालीगत सुधारको मार्ग

अ

सम्पादकीय टोली

अद्यावधिक

५ मिनेट पढाइ

सुरक्षित गर्न लग इन गर्नुहोस्

भूमिका

हरेक वर्ष अक्टोबर १७ मा मनाइने विश्व ट्रमा दिवसले बाह्य शक्तिबाट हुने गम्भीर चोटपटक, दुर्घटना र आकस्मिक अवस्थाबाट हुने मृत्यु तथा दीर्घकालीन अशक्तताको रोकथाम र प्रभावकारी ट्रमा उपचार प्रणालीको महत्वलाई विश्वव्यापी रूपमा उजागर गर्दछ। यो दिवस सन् २०११ मा नयाँ दिल्लीमा सुरु भएको थियो, जब भारतमा सडक दुर्घटनाबाट दैनिक सयौं ज्यान गइरहेको थियो। आज यो दिवस विश्वभरि रोकथाम, शीघ्र प्रतिक्रिया, “गोल्डन आवर” को उपयोग र गुणस्तरीय ट्रमा केयरको आवश्यकतालाई स्मरण गराउँछ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार चोटपटकबाट वर्षेनि करिब ४.४ देखि ५ मिलियन मानिसको मृत्यु हुन्छ, जुन विश्वव्यापी मृत्युको करिब ९–१० प्रतिशत हो। विशेष गरी ५–२९ वर्ष उमेर समूहमा सडक ट्राफिक चोटपटक प्रमुख मृत्यु कारण बनेको छ। यी मृत्युको ९० प्रतिशतभन्दा बढी न्यून तथा मध्यम आय भएका राष्ट्रहरूमा हुन्छ। नेपालजस्तो विकासशील, भौगोलिक रूपमा चुनौतीपूर्ण र तीव्र सवारी वृद्धि भएको मुलुकका लागि यो दिवस अत्यन्त सान्दर्भिक छ। नेपालमा ट्रमा केवल स्वास्थ्य समस्या होइन, यो युवा जनशक्ति, परिवारको आर्थिक सुरक्षा र राष्ट्रिय उत्पादकतासँग प्रत्यक्ष जोडिएको गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य संकट हो।

नेपालमा ट्रमाको वास्तविक भार र प्रवृत्ति

नेपालमा ट्रमाको मुख्य स्रोत सडक दुर्घटना हो। नेपाल प्रहरीको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा देशभर करिब २९,९८८ सवारी दुर्घटना भएका थिए। यसमा २,७०७ जनाको मृत्यु भयो भने हजारौं गम्भीर र सामान्य घाइते भए। दैनिक औसतमा करिब ८२ दुर्घटना, १३० घाइते र ७ जनाको मृत्यु हुने गरेको छ। काठमाडौं उपत्यकामा मात्र आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा ५,३४५ दुर्घटना भई २०१ जनाको मृत्यु र ६,०४० जना घाइते भएको अभिलेख छ। यद्यपि केही क्षेत्रमा दुर्घटना संख्या घट्दै गएको देखिए पनि मृत्युदर बढिरहेको चिन्ताजनक प्रवृत्ति छ।

मोटरसाइकल र स्कुटर दुर्घटनामा सबैभन्दा बढी संलग्न छन्। केही अध्ययनहरूमा दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन ६० प्रतिशतभन्दा बढी दुर्घटनामा जोडिएका छन्। युवा र पुरुषको अनुपात उच्च छ। पतन (falls), विशेष गरी ग्रामीण र पहाडी क्षेत्रमा, सडक दुर्घटनापछिको दोस्रो प्रमुख कारण बनेको छ। भूकम्प, पहिरो, बाढीजस्ता प्राकृतिक विपद्, कार्यस्थल दुर्घटना र हिंसा पनि ट्रमाको महत्वपूर्ण स्रोत हुन्।

WHO को अनुमान अनुसार नेपालको वास्तविक सडक मृत्यु संख्या प्रहरी अभिलेखभन्दा धेरै हुन सक्छ। केही वर्षमा प्रति एक लाख जनसंख्यामा २८ जनासम्म मृत्युदर देखिएको छ, जुन दक्षिण एसियाको औसतभन्दा उच्च हो। यसको आर्थिक भार GDP को १.५ देखि ७ प्रतिशतसम्म पुग्न सक्ने अनुमान छ। परिवारको मुख्य आम्दानी स्रोत गुम्दा, दीर्घकालीन अशक्तता र उपचार खर्चले गरिबीको चक्र सिर्जना हुन्छ।

स्वास्थ्य प्रणालीका प्रमुख चुनौतीहरू

नेपालको ट्रमा केयर प्रणालीमा धेरै कमजोरीहरू छन्। प्रि-हस्पिटल केयर अझै अविकसित छ। एक मिश्रित विधि अध्ययन अनुसार ट्रमाका लागि कल आएपछि अस्पताल पुग्न औसत ४८ मिनेट लाग्छ, तर कतिपय अवस्थामा यो धेरै घण्टासम्म पुग्छ। देशभर एकीकृत र प्रभावकारी आपतकालीन नम्बरको अभाव, एम्बुलेन्समा जीवन बचाउने उपकरण र तालिमप्राप्त EMT को कमी, ट्राफिक जाम र खराब सडक अवस्था प्रमुख बाधा हुन्। धेरै एम्बुलेन्स केवल “बिरामी बोक्ने गाडी” को रूपमा काम गर्छन्।

राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टर काठमाडौंमा विशेषज्ञ सेवा प्रदान गर्दै आएको छ। यो २०१४ मा उद्घाटन भएको र भूकम्पपछि पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएको हो। यसले दैनिक सयौं बिरामीलाई सेवा दिन्छ र न्यूरो, अर्थो, स्पाइन तथा बर्न केयर उपलब्ध छ। तर देशभर प्रदेश स्तरमा पर्याप्त ट्रमा सेन्टरको अभाव छ। धुलिखेलमा जापानको सहयोगमा निर्माणाधीन ट्रमा सेन्टरले आशा जगाएको छ। WHO को Global Emergency and Trauma Care Initiative अन्तर्गत केही प्रदेश अस्पतालमा आपतकालीन हेरचाह सुधारका प्रयास भइरहेका छन् र सयौं स्वास्थ्यकर्मीलाई Basic Emergency Care तालिम दिइएको छ। तर राष्ट्रिय स्तरमा एकीकृत ट्रमा रजिस्ट्रि, मापदण्ड र रेफरल प्रणाली अझै कमजोर छ।

ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा पहुँच अत्यन्त कठिन छ। हेलिकोप्टर उद्धार महँगो र सीमित छ। सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेवकलाई आधारभूत ट्रमा सीप सिकाउने पाइलट कार्यक्रमहरूले सकारात्मक नतिजा देखाएका छन्, तर यसलाई व्यापक बनाउन बाँकी छ।

प्रमाणमा आधारित रोकथाम र हस्तक्षेप

विश्वव्यापी र LMIC का अध्ययनहरूले स्पष्ट देखाएका छन् कि ट्रमा मृत्यु र अशक्तता धेरै हदसम्म रोक्न सकिन्छ।

सडक सुरक्षामा प्रभावकारी उपायहरू:

  • हेल्मेट अनिवार्य र कडाइका साथ लागू गर्दा टाउको चोट र मृत्यु उल्लेखनीय रूपमा घट्छ। नेपालमा कानुन भए पनि कार्यान्वयन कमजोर छ।

  • सिटबेल्ट, गति नियन्त्रण र मदिरा सेवन परीक्षणले जोखिम घटाउँछ।

  • सडक डिजाइनमा सुरक्षा मापदण्ड, स्पीड हम्प, पैदलयात्री क्रसिङ र विद्यालय क्षेत्र सुरक्षा महत्वपूर्ण छन्।

  • जनचेतना अभियान र विद्यालय स्तरको शिक्षा दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ।

ट्रमा केयर प्रणालीमा:

  • पूर्ण ट्रमा प्रणाली (ट्रमा सेन्टर, टिम, प्रि-हस्पिटल सेवा) ले LMIC मा वर्षेनि लाखौं ज्यान बचाउन सक्छ।

  • प्रि-हस्पिटल तालिम, ट्रमा चेकलिस्ट र शीघ्र रेफरलले मृत्युदर घटाउँछ।

  • Mass Casualty Management तालिम र विपद् अभ्यास आवश्यक छ।

नेपाल सरकारले सडक सुरक्षा कार्ययोजना र राष्ट्रिय सडक सुरक्षा नीतिको मस्यौदा तयार पारेको छ। यसमा सन् २०३० सम्म मृत्यु र गम्भीर घाइते ५० प्रतिशत घटाउने तथा २०५० सम्म शून्यमा पुर्‍याउने लक्ष्य छ। तर कार्यान्वयनमा राजनीतिक इच्छाशक्ति, स्रोत र समन्वयको कमी देखिएको छ।

नेपालका लागि विस्तृत प्राथमिकता र सिफारिसहरू

नेपालले ट्रमालाई “उपचार केन्द्रित” बाट “रोकथाम र शीघ्र पहिचान केन्द्रित” प्रणालीमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। निम्न प्राथमिकताहरू अत्यावश्यक छन्:

१. राष्ट्रिय ट्रमा केयर प्रणाली विकास

प्रत्येक प्रदेशमा कम्तीमा एक अत्याधुनिक ट्रमा सेन्टर स्थापना गर्ने। राष्ट्रिय ट्रमा रजिस्ट्रि निर्माण गरी तथ्यांकमा आधारित योजना बनाउने। रेफरल नेटवर्क बलियो बनाउने र WHO ट्रमा केयर चेकलिस्टलाई सबै ठूला अस्पतालमा लागू गर्ने।

२. प्रि-हस्पिटल आपतकालीन सेवा सुदृढीकरण

Advanced Life Support एम्बुलेन्सको संख्या बढाउने। EMT र प्यारामेडिक उत्पादन तथा नियमित तालिम दिने। एकीकृत आपतकालीन नम्बर (जस्तै १०२) लाई देशव्यापी र प्रभावकारी बनाउने। दुर्गम क्षेत्रका लागि हेलिकोप्टर उद्धारको व्यवस्थित र किफायती मोडेल विकास गर्ने। सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेवकलाई आधारभूत ट्रमा सीप सिकाउने कार्यक्रम विस्तार गर्ने।

३. सडक सुरक्षाको कठोर र निरन्तर कार्यान्वयन

हेल्मेट (सवार र पछाडि बस्ने दुवै), सिटबेल्ट र गति नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिने। मदिरा सेवन परीक्षण बढाउने। ट्राफिक नियम उल्लङ्घनमा कडा कारबाही र नियमित चेकिङ गर्ने। सडक पूर्वाधारमा सुरक्षा अडिट अनिवार्य गर्ने र विद्यालय क्षेत्रलाई विशेष सुरक्षा प्रदान गर्ने।

४. विपद् र Mass Casualty तयारी

नियमित Disaster Simulation अभ्यास गर्ने। ट्रमा सर्जन, आपतकालीन चिकित्सक र नर्सको क्षमता विकास गर्ने। विपद्पछिको मनोसामाजिक हेरचाहलाई पनि समावेश गर्ने।

५. जनचेतना र शिक्षा

विद्यालय, कलेज र समुदाय स्तरमा सडक सुरक्षा र प्राथमिक उपचार शिक्षा संस्थागत गर्ने। मिडिया र सामाजिक सञ्जालमार्फत निरन्तर अभियान चलाउने। “गोल्डन आवर” को महत्व र स्वयं सहायता सीप फैलाउने।

६. स्रोत विनियोजन र नीतिगत सुधार

रोकथाममुखी लगानीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकता दिने। स्वास्थ्य, यातायात, गृह र स्थानीय सरकारबीच समन्वय बलियो बनाउने। राष्ट्रिय सडक सुरक्षा परिषद्लाई प्रभावकारी बनाउने। पुनर्स्थापना सेवा विस्तार गरी दीर्घकालीन अशक्तताको भार घटाउने।

निष्कर्ष

विश्व ट्रमा दिवसले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि धेरै ट्रमा मृत्यु र अशक्तता रोक्न सकिन्छ। नेपालमा दैनिक सात जनाको ज्यान जाने अवस्था स्वीकार्य छैन। वैज्ञानिक प्रमाणले स्पष्ट देखाएका छन् कि हेल्मेट, गति नियन्त्रण, प्रभावकारी प्रि-हस्पिटल सेवा र बलियो ट्रमा प्रणालीले हजारौं ज्यान बचाउन सक्छ।

नेपालजस्तो सीमित स्रोत भएको राष्ट्रले उपचारमात्र होइन, रोकथाम, शीघ्र पहिचान र समुदायमा आधारित स्वास्थ्य सेवामा लगानी बढाउनु अत्यावश्यक छ। राजनीतिक इच्छाशक्ति, पर्याप्त स्रोत, जनचेतना र स्वास्थ्य सेवाको विकेन्द्रीकरणमार्फत मात्र दिगो सुधार सम्भव छ। यो दिवस केवल स्मरणको दिन होइन, कार्यको दिन हो। रोकथाम सम्भव छ, शीघ्र हेरचाह जीवन बचाउँछ र बलियो प्रणालीले भविष्य सुरक्षित बनाउँछ। नेपालले यी कदमहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके ट्रमाबाट हुने अकाल मृत्युलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्नेछ र युवा तथा उत्पादक जनशक्तिलाई जोगाउन सकिनेछ।

सन्दर्भ सामग्री

  1. World Health Organization. Global status report on road safety 2023. Geneva: WHO; 2023.
  2. World Health Organization. Injuries and violence: the facts. Geneva: WHO; various updates.
  3. Nepal Police. Annual traffic accident statistics and progress reports (FY 2020/21–2025/26). Kathmandu: Nepal Police Headquarters.
  4. Banstola A, Gautam P, Smart G, Joshi SK, Mytton J. Prehospital emergency care for trauma victims in Nepal: a mixed-methods study. *Global Health Research*. 2025;1(1):89–107.
  5. Road Traffic Injuries, Trends, and Patterns: A Five-Year Retrospective Analysis Using Secondary Police Data in Nepal. Journal of Nepal Medical Association/ PMC.
  6. National Trauma Centre, Nepal. Official background and service information. Ministry of Health and Population.
  7. Ministry of Physical Infrastructure and Transport. Nepal Road Safety Action Plan (2021–2030) Draft and National Road Safety Policy draft.
  8. Reynolds TA, et al. Improvement in trauma care for road traffic injuries: an assessment of the effect on mortality in low-income and middle-income countries. *The Lancet*. 2022.
  9. WHO Nepal. Strengthening emergency care systems with WHO’s Global Emergency and Trauma Care Initiative. 2025 updates.
  10. Asian Transport Observatory / APRSO. Nepal Road Safety Profile 2025.
  11. Various Nepal Police and media reports on daily/ monthly accident statistics (2025–2026).
  12. Pilot studies on community health responders and prehospital trauma training in rural Nepal (ScienceDirect and related publications).

यस सामग्रीका विषयहरू

सबै विषयहरू हेर्नुहोस् →

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

साझा गर्नुहोस्:

त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्

टिप्पणीहरू

टिप्पणी पुष्टिका लागि आवश्यक

तपाईंको नाम र टिप्पणी सार्वजनिक रूपमा देखिन्छ; इमेल देखिँदैन। स्प्याम रोक्न तपाईंको IP ठेगाना ९० दिन राखिन्छ।

सम्बन्धित सामग्री

Wishwa strok diwas 2026 harek minet
Nepalama stan kyansarako badhdo bhar rashtriy
समकक्षी-समीक्षित९ स्रोत

पाठेघरको मुखको क्यान्सर उन्मूलन: विज्ञान, प्रमाण र नेपालका लागि नीतिगत मार्गचित्र भूमिका

सम्पादकीय टोली · ५ मिनेट पढाइ ·नभम्वर १७