मधुमेह दिवस: कारण, असर र नियन्त्रणका उपायहरू
यस दिवसको मुख्य उद्देश्य मधुमेहप्रति सार्वजनिक सचेतना बढाउनु, रोकथामका उपायहरूलाई प्रवर्द्धन गर्नु, समयमै निदानको महत्त्व दर्शाउनु तथा रोगको प्रभावकारी व्यवस्थापनलाई बलियो बनाउनु हो।
सम्पादकीय टोली
अद्यावधिक
६ मिनेट पढाइ
विश्व मधुमेह दिवस प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर १४ मा विश्वव्यापी रूपमा मनाइन्छ। यस दिवसको मुख्य उद्देश्य मधुमेहप्रति सार्वजनिक सचेतना बढाउनु, रोकथामका उपायहरूलाई प्रवर्द्धन गर्नु, समयमै निदानको महत्त्व दर्शाउनु तथा रोगको प्रभावकारी व्यवस्थापनलाई बलियो बनाउनु हो।
यो दिवसको सुरुवात अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासंघ र विश्व स्वास्थ्य संगठनले सन् १९९१ मा गरेका थिए। विश्व मधुमेह दिवस मधुमेहको स्वास्थ्य, सामाजिक तथा आर्थिक प्रभावबारे जनचेतना जगाउने विश्वकै सबैभन्दा ठूला सार्वजनिक स्वास्थ्य अभियानहरूमध्ये एक हो। यसले सरकार, स्वास्थ्य संस्था, समुदाय र व्यक्तिहरूलाई मधुमेह नियन्त्रण तथा रोकथाममा सक्रिय भूमिका लिन प्रेरित गर्दछ।
मधुमेह (Diabetes mellitus) एक दीर्घकालीन चयापचय सम्बन्धी रोग हो, जसमा शरीरले रगतमा रहेको ग्लुकोजलाई ऊर्जामा परिणत गर्न सक्दैन वा इन्सुलिनको सन्तुलित प्रयोग गर्न सक्दैन। फलस्वरूप, रगतमा ग्लुकोजको मात्रा लामो समयसम्म बढी रहन्छ। सामान्य भाषामा यसलाई “रगतमा चिनी बढ्ने रोग” वा “चिनी रोग” पनि भनिन्छ।
नियन्त्रित नभएको मधुमेहले मुटु, मृगौला, आँखा, स्नायु प्रणाली र रगतनलीहरूमा गम्भीर तथा दीर्घकालीन क्षति पुर्याउन सक्छ। यसबाट हृदयरोग, मृगौला फेल, दृष्टि हराउने समस्या, स्नायुसम्बन्धी जटिलता तथा अंगहरूको क्षतिको जोखिम बढ्न सक्छ। तथापि, समयमै जाँच र निदान, सन्तुलित आहार, नियमित शारीरिक व्यायाम, स्वस्थ जीवनशैली तथा स्वास्थ्यकर्मीको परामर्शमा नियमित उपचार अपनाउन सकिएमा जटिलताहरूको रोकथाम र प्रभावकारी व्यवस्थापन सम्भव छ।
मधुमेहका प्रकार
मुख्यतः तीन प्रकारका मधुमेह हुन्छन्।
प्रकार | मुख्य कारण | विशेषता |
|---|---|---|
टाइप १ मधुमेह | स्वप्रतिरक्षा (autoimmune) प्रतिक्रियाले प्यान्क्रियाजका इन्सुलिन उत्पादन गर्ने कोषिकाहरू नष्ट हुँदा | प्रायः बालबालिका तथा किशोरमा देखिन्छ; इन्सुलिन अनिवार्य हुन्छ। |
टाइप २ मधुमेह | इन्सुलिन प्रतिरोध र क्रमिक रूपमा इन्सुलिन उत्पादन घट्दा | सबैभन्दा सामान्य; अधिक तौल, निष्क्रियता, अस्वस्थ आहार र पारिवारिक इतिहाससँग जोडिन्छ। |
गर्भावस्थामा हुने मधुमेह | गर्भावस्थाका हार्मोनल परिवर्तनले इन्सुलिन प्रतिरोध बढाउँदा | गर्भावस्थामा पहिलो पटक पहिचान हुने उच्च रक्तशर्करा; पछि टाइप २ मधुमेहको जोखिम बढाउँछ। |
टाइप १ मधुमेह अहिलेका उपलब्ध उपायले रोक्न सकिँदैन, तर टाइप २ मधुमेहको जोखिम र यसका जटिलता भने जीवनशैली, तौल नियन्त्रण, रक्तचाप तथा रक्तचिल्लो नियन्त्रणबाट घटाउन सकिन्छ।
कारण र जोखिम
मधुमेह एउटा मात्र कारणले हुँदैन; आनुवंशिकता, वातावरण र जीवनशैलीका कारकहरू मिलेर विकसित हुन्छ। टाइप २ मधुमेहमा शरीरले इन्सुलिन प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न नसक्दा वा प्यान्क्रियाजले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न नसक्दा रगतमा ग्लुकोज बढ्छ।
अधिक वा अस्वस्थ तौल, विशेषगरी पेटको वरिपरि जम्ने बोसो।
शारीरिक निष्क्रियता र लामो समय बसिरहने बानी।
उच्च क्यालोरी, अत्यधिक चिनी, प्रशोधित खाना, नुन र सन्तृप्त चिल्लोयुक्त आहार।
पारिवारिक इतिहास, उमेर बढ्दै जानु, उच्च रक्तचाप र असामान्य रक्तचिल्लो।
धूम्रपान, हानिकारक मद्यपान, अपर्याप्त वा अनियमित निद्रा र दीर्घकालीन तनाव।
गर्भावस्थामा मधुमेह, पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम (PCOS) र केही औषधिको प्रयोग।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार सन् २०२२ मा १८ वर्षमाथिका वयस्कहरूमध्ये १४ प्रतिशतमा मधुमेह थियो, जुन सन् १९९० को ७ प्रतिशतबाट बढेको हो। यसको वृद्धि निम्न तथा मध्यम आयभएका देशहरूमा छिटो भइरहेको छ।
नेपालको अवस्था
नेपालमा पनि मधुमेह गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्या बन्दै गइरहेको छ। ७२ जिल्लाका ४०० समूहमा २० वर्षमाथिका १३,२०० जनामा गरिएको जनसंख्यामा आधारित अध्ययनले मधुमेहको प्रचलन ८.५ प्रतिशत (९५% विश्वास अन्तराल: ७.८–९.३%) देखाएको छ।यो अनुपातले नेपालमा लगभग दुई लाखभन्दा बढी नभई लगभग दुई मिलियन वयस्कहरू प्रभावित हुनसक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। उच्च रक्तचाप, अधिक तौल, असामान्य रक्तचिल्लो, शारीरिक निष्क्रियता र अस्वस्थ आहार नेपालका सन्दर्भमा पनि मुख्य जोखिम कारक हुन्।
लक्षण र पहिचान
धेरै व्यक्तिमा मधुमेहका लक्षण वर्षौंसम्म स्पष्ट नदेखिन सक्छ; त्यसैले जोखिम भएकाहरूले नियमित जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ।
असामान्य रूपमा धेरै तिर्खा लाग्नु।
विशेषगरी राति बारम्बार पिसाब लाग्नु ।
खाना बढाए पनि तौल घट्नु।
थकान, कमजोरी र ध्यानमा कमी।
आँखा धमिलो देखिनु।
घाउ वा चोट ढिलो निको हुनु।
हातखुट्टामा झम्झमाहट हुने, पोल्ने वा सुन्निनु।
बारम्बार संक्रमण, विशेषगरी मूत्रमार्ग वा छालाको संक्रमण।
निदानका लागि खाली पेटको रक्तशर्करा, HbA1c, अनियमित रक्तशर्करा वा मौखिक ग्लुकोज सहिष्णुता परीक्षण प्रयोग गरिन्छ।उच्च रक्तचाप, अधिक तौल, मधुमेहको पारिवारिक इतिहास, गर्भावस्थामा मधुमेह वा हृदयरोगको जोखिम भएका व्यक्तिले स्वास्थ्यकर्मीसँग स्क्रिनिङ गराउनुपर्छ।
अनियन्त्रित मधुमेहका असर
लामो समयसम्म उच्च रक्तशर्करा (रगतमा चिनी (ग्लुकोज) को मात्रा सामान्यभन्दा बढी हुनु) ले रक्तनली र स्नायुहरूलाई क्षति पुर्याउँछ। यसबाट हृदयघात, स्ट्रोक, मृगौला फेल, दृष्टिहीनता, पैतालाको घाउ तथा अङ्ग कटौतीको जोखिम बढ्छ।
मृगौला रोग: प्रोटिन पिसाबमा जानु, सुन्निनु र क्रमिक रुपमा मृगौला फेल।
आँखा रोग: रेटिनोप्याथी, मोतियाबिन्दु र दृष्टिमा कमी आउनु।
स्नायु सम्बन्धी समस्या: हातखुट्टा सुन्निनु, दुखाइ र पैतालाको घाउ।
हृदय तथा मस्तिष्क रोग: हृदयघात र स्ट्रोकको उच्च जोखिम।
पैताला जटिलता: घाउ, संक्रमण र गम्भीर अवस्थामा अङ्ग कटौती।
मधुमेहका रोगीमा मृगौला रोग सामान्य जटिलता हो; त्यसैले निदानको समयमै र नियमित रूपमा पिसाबमा एल्बुमिन–क्रिएटिनिन अनुपात (uACR) तथा eGFR (estimated glomerular filtration rate) जाँच गर्नु उपयोगी हुन्छ।
आहार नियन्त्रण
मधुमेहको आहार “पूर्ण निषेध” होइन; व्यक्तिको तौल, औषधि, शारीरिक क्रियाकलाप, सांस्कृतिक खानपान र रक्तशर्कराको आधारमा मिलाइएको, दीर्घकालसम्म पालना गर्न सकिने आहार हुनुपर्छ। यसलाई चिकित्सकीय पोषण उपचार (Medical Nutrition Therapy, MNT) भनिन्छ।
उपयुक्त आहार
तरकारी, हरियो सागपात, सलाद, दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा, कम बोसोयुक्त मासु, दूध तथा दहीलाई सन्तुलित मात्रामा समावेश गर्ने।
सफेद चामल, मैदा, सफेद रोटी जस्ता अत्यधिक प्रशोधित खानाको सट्टा चोक्करसहितका अन्न (अन्नको बाहिरी बोक्रा वा भुस नफालिएको), दाल, गेडागुडी र सब्जी रोज्ने।
फलफूल खान सकिने, तर रस, जुस, मिठो पेय र अत्यधिक मात्रामा खाने बानी नगर्ने।
मीठो, तारेको, प्रशोधित र चिनीयुक्त खाना कम गर्ने।
एकै पटक धेरै नखाई सानो मात्रामा नियमित खाना खाने।
तौल घटाउन आवश्यक भए दैनिक क्यालोरीमा सन्तुलित कमी ल्याउने; ADA/EASD सुझावअनुसार तौल घटाउने लक्ष्य भएका व्यक्तिमा दैनिक करिब ५००–७५० क्यालोरी कमी उपयोगी हुनसक्छ।
आलु र चिल्लोबारे सत्य
मधुमेह भएकाले आलु खानै हुँदैन भन्ने मान्यता गलत हो। आलु, सखरखण्ड, तरुल र पीडालुमा कार्बोहाइड्रेट हुन्छ; त्यसैले तिनलाई खाँदा चामल, रोटी वा अन्य कार्बोहाइड्रेटयुक्त खानाको मात्रा घटाएर सन्तुलन मिलाउनुपर्छ।त्यसैगरी दूध, दही र अण्डा पूर्ण रूपमा निषेध होइनन्। दैनिक क्यालोरी र चिल्लोको सीमाभित्र रहेर कम बोसोयुक्त विकल्प रोज्नु राम्रो हुन्छ; उदाहरणका लागि तारेको खाना, घिउ, मक्खन र प्रशोधित मासुको अत्याधिक सेवन घटाउनु।
शारीरिक सक्रियता
नियमित शारीरिक सक्रियताले मांसपेशीले ग्लुकोज प्रयोग गर्न मद्दत गर्छ, इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधार्छ, तौल नियन्त्रणमा सहयोग गर्छ र हृदयरोगको जोखिम घटाउँछ। WHO ले हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको व्यायाम गर्न सुझाव गर्छ।ADA/EASD को ताजा सहमतिले “५S” दृष्टिकोण प्रस्ताव गरेको छ: उभिने (standing), हिँड्ने (stepping), पसिना आउने व्यायाम (sweating), मांसपेशी बलियो बनाउने व्यायाम (strengthening) र पर्याप्त निद्रा (sleep)।
हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यमदेखि तीव्र एरोबिक व्यायाम, जस्तै छिटो हिँडाइ, साइकल चलाउने वा पौडी खेल्ने।
हप्तामा २–३ पटक वजन उठाउने, ब्यान्ड तान्ने वा शरीरको तौल प्रयोग गर्ने व्यायाम।
लामो समय नबसी प्रत्येक ३०–६० मिनेटमा उठेर हिँड्ने।
व्यायाम अघि र पछि रक्तशर्करा जाँच्ने; इन्सुलिन वा सल्फोनिलयुरिया प्रयोग गर्नेले हाइपोग्लाइसिमियाबाट बच्न खाजा र सुरक्षा उपाय अपनाउने।
जोड वा दुखाइ भएमा व्यायाम नियन्त्रित रूपमा बढाउने।
औषधि र नियमित अनुगमन
जीवनशैली सुधार मधुमेह नियन्त्रणको आधार हो, तर आवश्यक भएमा मुखको औषधि वा इन्सुलिन चिकित्सकको सल्लाहअनुसार प्रयोग गर्नुपर्छ। औषधि खाइरहँदा पनि आहार, व्यायाम, तौल र नियमित जाँच छोड्नु हुँदैन।
नियमित अनुगमनमा निम्न समावेश हुन्छ:
HbA1c, रक्तचाप र रक्तचिल्लो जाँच।
वार्षिक आँखा जाँच, विशेषगरी रेटिनोप्याथीका लागि।
पिसाबमा प्रोटिन (uACR) र मृगौलाको कार्यक्षमता (eGFR) जाँच।
पैतालाको नियमित जाँच, नङ काट्दा सावधानी र घाउ हुनासाथ तत्काल उपचार।
धूम्रपान त्याग, रक्तचाप नियन्त्रण र मानसिक स्वास्थ्य समर्थन।
गर्भावस्थामा मधुमेह
गर्भावस्थामा हुने मधुमेहले तत्काल आमा र शिशु दुवैलाई असर पार्न सक्छ र पछि टाइप २ मधुमेहको जोखिम पनि बढाउँछ। त्यसैले गर्भावस्थाको समयमा तथा जन्मपछि पनि रक्तशर्करा, तौल, आहार र शारीरिक सक्रियतामा ध्यान दिनुपर्छ।गर्भावस्थामा कार्बोहाइड्रेट पूर्ण बन्द गर्नु हुँदैन, किनकि शिशुको वृद्धि र विकासका लागि यसको आवश्यकता हुन्छ। सन्तुलित मात्रामा अन्न, दाल, तरकारी, फलफूल, प्रोटिन र स्वस्थ चिल्लो समावेश गरी स्त्रीरोग विशेषज्ञ, पोषणविद् र मधुमेह विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
नेपालका रणनीति
नेपालले मधुमेह लगायत नसर्ने रोग (NCD) नियन्त्रणका लागि बहुक्षेत्रीय कार्ययोजना र प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा आधारित कार्यक्रम अपनाएको छ। नसर्ने रोग नियन्त्रणको बहुक्षेत्रीय कार्ययोजना २०२१–२०२५ ले धूम्रपान, हानिकारक मद्यपान, अस्वस्थ आहार र शारीरिक निष्क्रियता जस्ता जोखिम कारक घटाउन र NCD बाट हुने समयपूर्व मृत्यु २५ प्रतिशतले घटाउने लक्ष्य राखेको छ। नेपालले WHO को Package of Essential Noncommunicable Diseases (PEN) लाई स्वास्थ्य चौकी, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र र जिल्ला अस्पतालमा कार्यान्वयन गरेको छ। यसमा मधुमेहको स्क्रिनिङ, निदान, उपचार, परामर्श र जटिल बिरामीलाई रेफरल गर्ने व्यवस्था समावेश छ।
प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा स्क्रिनिङ: रक्तचाप, रक्तशर्करा, तौल, कमर परिमाप र हृदयरोगको जोखिम मूल्याङ्कन।
PEN कार्यक्रम: सबै ७७ जिल्लामा विस्तार भई स्क्रिनिङ, उपचार र रेफरल सेवा प्रदान गर्ने।
सामुदायिक जनचेतना: स्वस्थ आहार, व्यायाम, धूम्रपान त्याग र मद्यपान नियन्त्रणको परामर्श।
स्थानीय तहको भूमिका: विद्यालय, कार्यालय, बजार र सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यक्रममा स्वस्थ वातावरण सिर्जना।
नियमित स्क्रिनिङ अभियान: काठमाडौं महानगरपालिकाले २०२४ मा २५६ स्थानमा उच्च रक्तचाप, मधुमेह र मृगौला रोगको सामुदायिक स्क्रिनिङ तथा रेफरल कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो।
रोकथामका व्यावहारिक उपाय
दैनिक ३० मिनेट मध्यम तीव्रताको व्यायाम वा हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट।
तौल नियन्त्रण; उच्च जोखिम भएका व्यक्तिले आधारभूत तौलको ५–७ प्रतिशत घटाउने लक्ष्य राख्दा टाइप २ मधुमेह रोक्न मद्दत मिल्छ।
चिनीयुक्त पेय, मिठाइ, प्रशोधित खाना र अत्यधिक नुन कम गर्ने।
तरकारी, दाल, गेडागुडी, चोक्करसहितका अन्न र फलफूल बढाउने।
धूम्रपान र सुन्नी नगर्ने, मद्यपान सीमित वा नगर्ने।
दैनिक ७–८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा लिने।
तनाव व्यवस्थापन गर्ने र नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउने।
औषधि नियमित सेवन गर्ने र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना औषधि नरोक्ने।
निष्कर्ष
मधुमेह दीर्घ रोग भए पनि डराउने विषय होइन; सही जानकारी, नियमित जाँच, सन्तुलित आहार, शारीरिक सक्रियता, तौल नियन्त्रण र उचित उपचारबाट यसलाई प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। नेपालमा PEN कार्यक्रम, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा र बहुक्षेत्रीय NCD कार्ययोजनालाई थप सुदृढ गर्दा समयमै पहिचान र जटिलता रोक्न सकिन्छ।
सन्दर्भ सामग्री
- World Health Organization. Diabetes: Fact sheet. 2026. https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/diabetes
- World Health Organization. Diabetes: Health topics. https://www.who.int/health-topics/diabetes
- American Diabetes Association and European Association for the Study of Diabetes. Management of Type 2 Diabetes, 2026: A Consensus Report. Diabetologia, 2026.
- American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 2026;49(Suppl 1).
- Shrestha, N. et al. Prevalence of diabetes mellitus in Nepal: A population-based study. BMJ Open, 2022.
- Ministry of Health and Population, Nepal. Multi-sectoral Action Plan for Prevention and Control of NCDs 2021–2025. Kathmandu, 2021.
- Ministry of Health and Population, Nepal. Package of Essential Noncommunicable Diseases (PEN) Nepal.
- World Health Organization. Strengthening policy and governance to address diabetes in Nepal. WHO South-East Asia Journal of Public Health, 2016.
- American Diabetes Association. Summary of Revisions: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 2026.
- Nepal Health Facility Survey 2021 analysis: Non-Communicable Disease Service Readiness in Nepal, 2023.
त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्
टिप्पणीहरू