के साँच्चै "धेरै स्वास्थ्य डाटा = धेरै स्वतन्त्रता" हो?

स्वास्थ्य विज्ञानको सामान्य तर्क यस्तो हुन्छ: बढी तथ्यांकले बढी स्वास्थ्य ल्याउँछ — लामो आयु, कम अपाङ्गता — र बढी स्वास्थ्यले नै मानिसलाई आफूले चाहेको जीवन बाँच्ने स्वतन्त्रता दिन्छ। तर हान यो तर्कप्रति शंकालु छन्। उनको भनाइमा, "सबै कुरा गणना र नियन्त्रण गर्न सकिन्छ" भन्ने विश्वास आफैंमा एउटा भ्रम (myth) हो। उनी भन्छन् — पहिलो "ज्ञानोदय" (Enlightenment) ले तर्कशक्तिलाई मानवताको विशेष गुण मान्यो, तर आजको "दोस्रो ज्ञानोदय" ले त्यस ठाउँमा डाटा — विशेष गरी बिग डाटा — लाई राखिदिएको छ, जसलाई उनी "तर्कविनाको युग" भन्छन्।

उनको तर्क मार्मिक छ: केवल तथ्यांकले हाम्रो जीवनको नैतिक आयामबारे केही पनि भन्दैन। सूचना भण्डारण र पुनःप्राप्ति गर्नु, सम्झनु र व्याख्या गर्नुजस्तो होइन। बिग डाटा त ज्ञानको एउटा अत्यन्त आधारभूत रूप मात्र हो।

"पारदर्शिताको युग" वास्तवमा के हो?

आज हामीलाई भनिन्छ — हामी "पारदर्शिता" र "अन्तर्दृष्टिको नयाँ युग" मा बाँचिरहेका छौं। तर हान यसलाई चुनौती दिन्छन्: हामीले निर्माण गरेको "स्वतन्त्रता" वास्तवमा आफैंलाई उदांगो पार्ने स्वतन्त्रता मात्र हो। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल उपकरणले "भावनाको तानाशाही" (dictatorship of emotion) ल्याएको छ — जहाँ हामी "लाइक", "लभ", "ह्या-ह्या" जस्ता बटनमार्फत आफ्ना भावना सार्वजनिक गर्न बाध्य हुन्छौं, र यही नै "स्वतन्त्रता" भनिएको छ।

डिजिटल सञ्जालमा सबैले सबैलाई नियालिरहेका हुन्छन्। हान यसलाई "सहमतिको हिंसा" (violence of consensus) भन्छन् — जहाँ भिन्नता देखाउने व्यक्तिलाई समाजले दबाउँछ। धेरैलाई अब त्यही "स्वतन्त्रता" बाट डर लाग्न थालेको छ।

आत्म-सुधारको दबाब: "सकारात्मकताको हिंसा"

सम्पादक होर्टनले हानको सबैभन्दा तीखो तर्क उद्धृत गरेका छन्: सामाजिक सञ्जालमा निरन्तर आफूलाई "अप्टिमाइज" गर्ने र "आफैंलाई शोषण" (self-exploitation) गर्ने प्रवृत्तिले मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य संकट नै निम्त्याइरहेको छ। कमजोरी र अकुशलतालाई पूर्ण रूपमा मेटाउने प्रयास — हानको भाषामा "सकारात्मकताको हिंसा... जसले मानव आत्मालाई नै नष्ट गरिरहेको छ।"

उनी भन्छन् — हामी एउटा "अनुशासनात्मक समाज" मा बाँचिरहेका छौं, जहाँ सरकारको लक्ष्य आर्थिक फाइदाका लागि नागरिकको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य बढाउनु मात्र हो। जन्मदर, मृत्युदर, आयु-प्रत्याशा, स्वस्थ आयु-प्रत्याशा, मृत्युदर, उत्तरजीविता, गुमेका जीवन-वर्ष — यी सबै "स्वास्थ्य सूचक" वास्तवमा राज्यले प्रयोग गर्ने राजनीतिक नियन्त्रणका उपकरण हुन् भन्ने उनको दाबी छ।

के हामी साँच्चै राजनीतिमा चासो राख्छौं?

हानको दृष्टिकोण निराशाजनक छ — उनका अनुसार धेरै मानिसलाई राजनीतिमा वास्तविक चासो छैन। हामी "दर्शक प्रजातन्त्र" (Spectator Democracy) मा बाँचिरहेका छौं, जहाँ हाम्रो सहभागिता गुनासो र उजुरीमै सीमित छ।

समाधान: "अरूसँग मिलेर आत्म-साक्षात्कार"

तर हान केवल आलोचना गरेर रोकिँदैनन्। उनको प्रस्ताव छ — ज्ञानको सर्वोच्च रूपको रूपमा "कारणता" (causality) लाई उचाल्नुको सट्टा, "पारस्परिकता" (reciprocity) — अर्थात् हामीबीचको अपरिहार्य जडान — लाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। उनी थप मानिसलाई सहमतिबाट विचलित हुन, आफ्नो छनोटको स्वतन्त्रता माग्न आह्वान गर्छन्: "विधर्मी चेतना (heretical consciousness) जगाउनु पहिलेभन्दा बढी जरुरी छ।"

सम्पादक होर्टनको आफ्नै जवाफ

चाखलाग्दो कुरा के छ भने, होर्टन आफैं हानका सबै तर्कसँग सहमत छैनन्। उनी लेख्छन् — "म डाटालाई हाम्रो स्वतन्त्रताका लागि त्यति ठूलो खतरा देख्दिनँ। बरु, उचित रूपमा प्रयोग गरियो भने, डाटाले हामीलाई हाम्रो सोचाइ र निर्णयलाई आकार दिइरहेका त्रुटि र पूर्वाग्रहबाट मुक्त गर्न सक्छ।"

तर उनी स्वीकार्छन् — न्यूनीकरणवाद (reductionism) बारे, व्यक्तिलाई उसको सम्बन्ध नबुझीकन एक्लै हेर्नुबारे, र असहमतिको महत्वबारे (जबसम्म त्यो गलत सूचनामा आधारित नहोस्) हानको चेतावनीमा सत्यता छ। होर्टनको अन्तिम निष्कर्ष: "हान एक 'डाटा-विधर्मी' हुन् — र एउटा स्वागतयोग्य विधर्मी।"

यो नेपाली पाठकका लागि किन महत्वपूर्ण छ?

आज नेपालमा पनि स्वास्थ्य र फिटनेस एपहरू, स्मार्टवाच, क्यालोरी-गणक, र "स्टेप काउन्ट" जस्ता आत्म-मापनका उपकरण (quantified self) को प्रयोग द्रुत गतिमा बढिरहेको छ। यी उपकरणले निस्सन्देह स्वास्थ्य सुधार्न मद्दत गर्न सक्छन् — तर हानको चेतावनीले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ: के हामी आफ्नो स्वास्थ्यलाई केवल संख्यामा (कति कदम हिँड्यौं, कति क्यालोरी खायौं) खुम्च्याइरहेका छौं, र यसबाट हाम्रो जीवनको गहिरो अर्थ, सम्बन्ध, र मानसिक शान्ति हराउँदै त गइरहेको छैन?

तथ्यांकले निश्चय नै स्वास्थ्य सेवा सुधार्न सघाउँछ — यो कुरा यही अज्ना हेल्थलेन्सले पनि निरन्तर प्रमाणमा आधारित जानकारीमार्फत पुष्टि गर्दै आएको छ। तर सायद हानको साँचो सन्देश यही हो — संख्याका पछाडि लुकेको मानिसलाई नबिर्सौं।

यो लेख The Lancet (खण्ड ४०८, सेप्टेम्बर १९, २०२६, पृष्ठ १०७४) मा प्रकाशित रिचार्ड होर्टनको स्तम्भ "Offline: The emptiness of the quantified self" मा आधारित मौलिक व्याख्यात्मक रचना हो।