News & Commentary

“तथ्यांकले स्वतन्त्रता दिन्छ कि खोसिदिन्छ?” ल्यान्सेटका सम्पादकले उठाएको असजिलो प्रश्न र नेपालका लागि यसको गहिरो अर्थ

“स्वतन्त्रता त केवल एउटा छोटो मध्यान्तर मात्र साबित हुनेछ।” दक्षिण कोरियाली-जर्मन दार्शनिक ब्युङ-चुल हानको यो वाक्यले द ल्यान्सेट जस्तो तथ्यांक र प्रमाणमा आधारित चिकित्सा विज्ञानको सबैभन्दा ठूलो जर्नलका सम्पादक रिचार्ड होर्टनलाई समेत रोकिएर सोच्न बाध्य बनाएको छ। सेप्टेम्बर १९, २०२६ को द ल्यान्सेट (खण्ड ४०८, पृष्ठ १०७४) मा प्रकाशित आफ्नो स्तम्भ “Offline: The emptiness of the quantified self” मा होर्टनले हानको दर्शनलाई गहिरो रूपमा उद्धृत गर्दै एउटा असजिलो प्रश्न उठाएका छन् के साँच्चै धेरै स्वास्थ्य डाटा भनेको धेरै स्वतन्त्रता हो? यो प्रश्न आजको नेपालका लागि अझ बढी सान्दर्भिक बनेको छ। काठमाडौंका सडकमा स्मार्टवाच लगाएर हिँड्ने युवा, मोबाइलमा स्टेप काउन्टर, क्यालोरी ट्र्याकर, पिरियड एप, ब्लड प्रेसर एप र फिटनेस एप चलाउने लाखौं नेपाली, र सरकारको स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (HMIS/DHIS2) मार्फत संकलन हुने राष्ट्रिय स्वास्थ्य डाटा यी सबैले हामीलाई एउटै ठाउँमा उभ्याएका छन्। हामी “क्वान्टिफाइड सेल्फ” अर्थात् आफूलाई संख्यामा मापन गर्ने युगमा प्रवेश गरिसकेका छौं। तर हानको चेतावनी र होर्टनको प्रतिक्रियाले हामीलाई सोध्न बाध्य बनाउँछ के यी संख्याहरूले हामीलाई स्वतन्त्र बनाउँदैछन्, वा नयाँ किसिमको बन्धनमा बाँध्दैछन्?

Editorial staff

October 11, 2026 · 8:27 AM

Updated Oct 11, 8:29 AM

4 min read

हानको मूल आलोचना: डाटाको दोस्रो ज्ञानोदय

हानको तर्क सरल तर गहिरो छ। आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानको आधारभूत विश्वास यस्तो छ जति धेरै तथ्यांक, त्यति धेरै बुझाइ; जति धेरै बुझाइ, त्यति धेरै स्वास्थ्य; र जति धेरै स्वास्थ्य, त्यति धेरै स्वतन्त्रता। तर हान यसलाई “मिथ” भन्छन्। उनी भन्छन् कि पहिलो ज्ञानोदयले तर्कशक्तिलाई मानवताको विशेष गुण मानेको थियो, तर आजको “दोस्रो ज्ञानोदय” ले त्यस ठाउँमा बिग डाटालाई राखिदिएको छ जसलाई उनी “तर्कविनाको युग” भन्छन्।

सूचना भण्डारण र पुनःप्राप्ति गर्नु, सम्झनु र व्याख्या गर्नुजस्तो होइन। बिग डाटा ज्ञानको अत्यन्त आधारभूत रूप मात्र हो। यसले हाम्रो जीवनको नैतिक आयाम, सम्बन्धको जटिलता, र अस्तित्वको गहिराइबारे केही पनि भन्दैन। “पारदर्शिताको युग” वास्तवमा आफैंलाई उदांगो पार्ने युग हो। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल उपकरणले “भावनाको तानाशाही” ल्याएको छ जहाँ हामी “लाइक”, “लभ”, “ह्या-ह्या” जस्ता बटनमार्फत आफ्ना भावना सार्वजनिक गर्न बाध्य हुन्छौं। यसलाई हान “सहमतिको हिंसा” भन्छन् जहाँ भिन्नता देखाउने व्यक्तिलाई समाजले दबाउँछ।

अझ गहिरो कुरा निरन्तर आत्म-सुधार र “अप्टिमाइजेसन” को दबाब। हानको भाषामा यो “सकारात्मकताको हिंसा” हो, जसले मानव आत्मालाई नै नष्ट गरिरहेको छ। कमजोरी, अकुशलता, थकान र अपूर्णतालाई पूर्ण रूपमा मेटाउने प्रयासले मानिसलाई निरन्तर आत्म-शोषणमा धकेलिदिन्छ। सरकार र प्रणालीले जन्मदर, मृत्युदर, आयु-प्रत्याशा, स्वस्थ आयु-प्रत्याशा जस्ता सूचकहरूलाई राजनीतिक नियन्त्रणका उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्छन् भन्ने उनको दाबी छ।

होर्टनको सन्तुलित प्रतिक्रिया

होर्टन हानका सबै तर्कसँग पूर्ण सहमत छैनन्। उनी लेख्छन् “म डाटालाई हाम्रो स्वतन्त्रताका लागि त्यति ठूलो खतरा देख्दिनँ। बरु, उचित रूपमा प्रयोग गरियो भने, डाटाले हामीलाई हाम्रो सोचाइ र निर्णयलाई आकार दिइरहेका त्रुटि र पूर्वाग्रहबाट मुक्त गर्न सक्छ।” तर उनी स्वीकार्छन् कि न्यूनीकरणवाद (reductionism) व्यक्तिलाई उसको सम्बन्ध नबुझीकन एक्लै हेर्नु र असहमतिको महत्वबारे हानको चेतावनीमा सत्यता छ। होर्टनको अन्तिम निष्कर्ष: “हान एक ‘डाटा-विधर्मी’ हुन् र एउटा स्वागतयोग्य विधर्मी।”

नेपालको वर्तमान चित्र: क्वान्टिफाइड सेल्फको द्रुत विस्तार

नेपालमा व्यक्तिगत स्वास्थ्य एपहरूको बजार तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। एप स्टोर र गुगल प्लेका टप चार्टमा स्ट्राभा, फ्लो, बिफिट (नेपाली क्यालोरी ट्र्याकर), फिट फ्लो नेपाल, स्टेप्सएप, ब्लड प्रेसर एप, ग्लुकोनोट जस्ता एपहरू प्रमुख स्थानमा छन्। स्मार्टवाच र फिटनेस ट्र्याकरको बजार पनि विस्तार हुँदैछ। युवा पुस्ता विशेष गरी शहरी क्षेत्रमा आफ्नो कदम, क्यालोरी, निद्रा, हृदय गति र तौललाई निरन्तर मापन गर्दैछ।

सरकारी पक्षमा हेर्ने हो भने, स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (HMIS) लाई DHIS2 प्लेटफर्ममा स्तरोन्नति गरिएको छ। डिजिटल हेल्थ ब्लुप्रिन्ट, इ-हेल्थ रणनीति, र विभिन्न डिजिटल उपकरणहरूमार्फत राष्ट्रिय स्तरमा स्वास्थ्य डाटा संकलन भइरहेको छ। यसले नीति निर्माण, स्रोत बाँडफाँड र महामारी निगरानीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तर यससँगै डाटा गुणस्तर, अन्तरसञ्चालनता, साइबर सुरक्षा र गोपनीयताका चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। गोपनीयता ऐन २०७५ भए पनि व्यावहारिक कार्यान्वयन कमजोर छ।

तथ्यांकको दुई पाटो: फाइदा र जोखिम

फाइदाका पक्षहरू

व्यक्तिगत स्तरमा: मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मोटोपना जस्ता दीर्घरोग व्यवस्थापनमा मद्दत।
प्रणाली स्तरमा: रोगको प्रवृत्ति बुझ्न, स्रोत बाँडफाँड गर्न, र प्रमाणमा आधारित नीति बनाउन आवश्यक।
नेपालजस्तो स्रोत-सीमित देशमा डिजिटल उपकरणले दुर्गम क्षेत्रसम्म सेवा पुर्‍याउन सक्छ।

जोखिमका पक्षहरू

मानसिक स्वास्थ्य: निरन्तर मापनले चिन्ता, अपराधबोध र “पर्याप्त नभएको” भावना बढाउन सक्छ।
न्यूनीकरणवाद: जीवनलाई केवल संख्यामा खुम्च्याउँदा सम्बन्ध, अर्थ र मानसिक शान्ति हराउँछ।
असमानता: शहरी, शिक्षित र आर्थिक रूपमा सक्षम वर्गले मात्र यी उपकरण प्रयोग गर्न सक्छन्। ग्रामीण बहुसंख्यक जनसंख्या बाहिर रहन्छ।
निगरानी र नियन्त्रण: व्यक्तिगत डाटा कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने स्पष्टता नहुनु।

नेपालका लागि व्यावहारिक विधि र सिफारिसहरू

यस सन्दर्भमा सन्तुलित दृष्टिकोण अपनाउन निम्न विधिहरू स्पष्ट रूपमा अपनाउन सकिन्छ:

१. व्यक्तिगत स्तरमा सचेत प्रयोग विधि

एप वा स्मार्टवाचलाई “सल्लाहकार” को रूपमा मात्र प्रयोग गर्ने, “मालिक” को रूपमा होइन।
हप्तामा एक दिन “डिजिटल डिटक्स” वा “नम्बर-फ्री डे” राख्ने।
मापन गर्ने कुरा सीमित गर्ने केवल चिकित्सकीय रूपमा उपयोगी सूचक (जस्तै रक्तचाप, रगतको चिनी) मात्र नियमित ट्र्याक गर्ने।
संख्याभन्दा “कस्तो महसुस गर्छु?” भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकता दिने।
परिवार र साथीसँगको प्रत्यक्ष संवादलाई डिजिटल मापनभन्दा माथि राख्ने।

२. स्वास्थ्य सेवा प्रदायक र चिकित्सकका लागि

बिरामीलाई एपको डाटा देखाएर मात्र निदान नगर्ने। क्लिनिकल मूल्याङ्कन, कुराकानी र सन्दर्भलाई प्राथमिकता दिने।
बिरामीलाई “तपाईंको संख्या तपाईंको पूर्ण कथा होइन” भनेर स्पष्ट सल्लाह दिने।
मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएका जोखिमबारे सचेत गराउने।

३. नीति निर्माता र सरकारका लागि

डिजिटल हेल्थ रणनीतिमा “मानव केन्द्रित” सिद्धान्त स्पष्ट रूपमा समावेश गर्ने।
व्यक्तिगत स्वास्थ्य डाटाको स्वामित्व, सहमति र मेट्ने अधिकार सुनिश्चित गर्ने कानुनी संरचना बलियो बनाउने।
DHIS2/HMIS जस्ता प्रणालीमा डाटा गुणस्तर सुधार्ने र अनावश्यक व्यक्तिगत पहिचानयोग्य डाटा संकलन घटाउने।
विद्यालय र समुदाय स्तरमा “डिजिटल स्वास्थ्य साक्षरता” कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने जहाँ संख्याको उपयोग र सीमा दुवै सिकाइन्छ।
ग्रामीण क्षेत्रका लागि कम-टेक वा कम्युनिटी-आधारित स्वास्थ्य मापन विधिलाई प्राथमिकता दिने।

४. मिडिया र नागरिक समाजका लागि

स्वास्थ्य एप र ग्याजेटको प्रचार गर्दा फाइदासँगै जोखिम पनि स्पष्ट उल्लेख गर्ने।
“सफलता” लाई केवल संख्यामा मापन नगरी जीवनको गुणस्तर, सम्बन्ध र मानसिक कल्याणसँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने।

निष्कर्ष: संख्याका पछाडि मानिसलाई नबिर्सौं

तथ्यांकले निश्चय नै स्वास्थ्य सेवा सुधार्न सघाउँछ यो कुरा अज्ना हेल्थलेन्सले पनि निरन्तर प्रमाणमा आधारित जानकारीमार्फत पुष्टि गर्दै आएको छ। तर हानको साँचो सन्देश यही हो संख्याका पछाडि लुकेको मानिसलाई नबिर्सौं। स्वतन्त्रता केवल डाटाको मात्रामा निर्भर हुँदैन; यो सम्बन्ध, अर्थ, असहमति गर्ने साहस, र आफूलाई अपूर्ण हुन दिने क्षमतामा निर्भर हुन्छ।

नेपाल अहिले डिजिटल स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। हामीसँग अवसर छ पश्चिमको “क्वान्टिफाइड सेल्फ” को अन्धानुकरण नगरी, आफ्नै सांस्कृतिक मूल्य, सामुदायिक सम्बन्ध र मानवीय गहिराइलाई केन्द्रमा राखेर डिजिटल उपकरणलाई प्रयोग गर्ने। तथ्यांकलाई सेवक बनाऔं, मालिक होइन। किनकि साँचो स्वास्थ्य र साँचो स्वतन्त्रता संख्यामा होइन, हामीबीचको जीवन्त जडानमा लुकेको हुन्छ।

(यो लेख द ल्यान्सेटमा प्रकाशित रिचार्ड होर्टनको स्तम्भ “Offline: The emptiness of the quantified self” मा आधारित मौलिक व्याख्यात्मक रचना हो। व्यक्तिगत स्वास्थ्य निर्णयका लागि योग्य चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुहोस्।)