सामग्रीमा जानुहोस्
४ स्रोत

अन्तर्राष्ट्रिय भ्रूण अल्कोहल स्पेक्ट्रम विकार (FASD) सचेतना दिवस: महत्त्व, इतिहास तथा जनस्वास्थ्य दृष्टिकोण

भ्रूण अल्कोहल स्पेक्ट्रम विकार (FASD) पूर्ण रूपमा रोक्न सकिने (Preventable) अवस्था हो। यस दिवसले "गर्भावस्थाका पूरा नौ महिना —मदिरामुक्त अवस्था" भन्ने सन्देशलाई वैश्विक रूपमा प्रवर्द्धन गर्दछ।

अ

सम्पादकीय टोली

अद्यावधिक

४ मिनेट पढाइ

सुरक्षित गर्न लग इन गर्नुहोस्

सारांश

प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर ९ तारिखका दिन अन्तर्राष्ट्रिय भ्रूण अल्कोहल स्पेक्ट्रम विकार सचेतना दिवस (International Fetal Alcohol Spectrum Disorders Awareness Day) मनाइन्छ। यस दिवसको मुख्य उद्देश्य गर्भावस्थामा गरिने मदिरा (अल्कोहल) सेवनका कारण भ्रूणमा पर्ने दीर्घकालीन शारीरिक, संज्ञानात्मक (Cognitive) तथा व्यवहारगत दुष्परिणामहरूबारे जनचेतना फैलाउनु हो। भ्रूण अल्कोहल स्पेक्ट्रम विकार (FASD) पूर्ण रूपमा रोक्न सकिने (Preventable) अवस्था हो। यस दिवसले "गर्भावस्थाका पूरा नौ महिना —मदिरामुक्त अवस्था" भन्ने सन्देशलाई वैश्विक रूपमा प्रवर्द्धन गर्दछ। प्रस्तुत लेखमा यस दिवसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, यससँग सम्बन्धित वैज्ञानिक अवधारणा, जनस्वास्थ्यका दृष्टिले यसको महत्त्व तथा नेपालको सामाजिक-सांस्कृतिक र स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको सन्दर्भमा यसको सान्दर्भिकताबारे विश्लेषणात्मक प्रस्तुत गरिएको छ।

परिचय र वैज्ञानिक अवधारणा

भ्रूण अल्कोहल स्पेक्ट्रम विकार (Fetal Alcohol Spectrum Disorders - FASD): गर्भावस्थाका क्रममा आमाले मदिरा सेवन गर्दा गर्भमा हुर्किरहेको भ्रूणमा उत्पन्न हुने विभिन्न स्थायी शारीरिक, मानसिक तथा व्यवहारगत विकार वा जटिलताहरूको समूहलाई FASD भनिन्छ।

प्रमुख प्राविधिक शब्दहरू र नेपाली सन्दर्भमा तिनको व्याख्या:

  1. स्पेक्ट्रम (Spectrum - विकारको दायरा): यसको अर्थ यो कुनै एउटा मात्र रोग नभई असरको एउटा विस्तृत शृङ्खला वा दायरा हो। यस अन्तर्गत मदिराको असर सामान्य सिकाइ अक्षमता (Learning disability) देखि लिएर गम्भीर शारीरिक एवं मस्तिष्क क्षतिसम्म (Fetal Alcohol Syndrome - FAS) पर्न सक्छ।

  2. प्लेसेन्टा (Placenta - साल/नाल): गर्भाशयमा आमा र भ्रूणलाई जोड्ने अङ्ग। आमाले सेवन गरेको मदिरा रगतको माध्यमबाट साल (Placenta) पार गरी सिधै भ्रूणको रक्तसञ्चारमा पुग्छ। भ्रूणको कलेजो (Liver) पूर्ण विकसित नभएकाले त्यसले मदिरालाई पचाउन (Metabolize) सक्दैन, जसका कारण रगतमा अल्कोहलको मात्रा लामो समयसम्म उच्च रहन्छ।

  3. संज्ञानात्मक क्षमता (Cognitive Abilities): सोच्ने, सम्झिने, ध्यान केन्द्रित गर्ने, समस्या समाधान गर्ने र निर्णय लिने मानसिक क्षमता। एफएएसडी भएका बालबालिकामा यी क्षमताहरू कमजोर हुन्छन्।

  4. कार्यकारी कार्य (Executive Functioning): दैनिक जीवनका कामहरूको योजना बनाउने, समय व्यवस्थापन गर्ने र आवेग/आवेगमा आउने व्यवहारलाई नियन्त्रण (Impulse control) गर्ने उच्चस्तरीय मानसिक प्रक्रिया।

वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरिसकेका छन् कि गर्भावस्थामा मदिरा सेवनका लागि कुनै पनि मात्रा (No safe amount), कुनै पनि प्रकार (No safe type) र कुनै पनि समय (No safe time) सुरक्षित मानिँदैन। मदिराले भ्रूणको केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (Central Nervous System) र मस्तिष्कको विकासमा प्रत्यक्ष बाधा पुर्‍याउँछ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

यस दिवसको सुरुवात सन् १९९९ मा क्यानाडा र संयुक्त राज्य अमेरिकाका अभिभावक तथा अधिकारकर्मीहरू—बोनी बक्सटन (Bonnie Buxton), ब्रायन फिल्कोक्स (Brian Philcox) र टेरेसा केलरम्यान (Teresa Kellerman)—को पहलमा भएको थियो।

  • सेप्टेम्बर ९ (९/९) को प्रतीकात्मक अर्थ: सेप्टेम्बर महिनाको नवौँ दिनले मानव गर्भावस्थाका पूरा ९ महिना लाई संकेत गर्छ।

  • पूर्वाह्न ९:०९ बजेको परम्परा: सेप्टेम्बर ९ का दिन बिहान ९:०९ बजे विश्वका विभिन्न स्थानमा घण्टी बजाएर वा मौनधारण गरेर "नौ महिनासम्म मदिरामुक्त गर्भावस्था" को सन्देश फैलाउने परम्परा सुरु गरियो।

हाल आएर विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) र अमेरिकाको 'नेशनल इन्स्टिच्युट अन अल्कोहल अब्युज एन्ड अल्कोहलिज्म' (NIAAA) लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूले सेप्टेम्बर महिनालाई नै FASD सचेतना महिनाका रूपमा मनाउँदै आएका छन्।

वैज्ञानिक तथा जनस्वास्थ्यका दृष्टिले महत्त्व

FASD ले व्यक्तिको सम्पूर्ण जीवन चक्रलाई प्रभावित पार्छ। यसबाट सिर्जित प्रमुख समस्याहरू निम्न बमोजिम छन्:

  • शारीरिक एवं अनुहारका विकृतिहरू: आँखाका परेला साना हुनु, माथिल्लो ओठ पातलो हुनु, नाक र ओठ बीचको भाग (Philtrum) समतल हुनु, तथा जन्मजात तौल र उचाइ कम हुनु।

  • स्नायु तथा व्यवहारगत समस्या: ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु (ADHD जस्तै लक्षण), अति-सक्रियता (Hyperactivity), र सामाजिक व्यवहार मिलाउन कठिन हुनु।

  • अङ्गगत विकृति (Organ Malformations): मुटु, मिर्गौला, र हड्डीको संरचनामा स्थायी समस्या देखिनु।

जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोण: FASD को इलाज वा उपचार (Cure) सम्भव छैन, तर यो श प्रतिशत रोकथामयोग्य (100% Preventable) छ। FASD ले गर्दा परिवार, शिक्षा प्रणाली, र स्वास्थ्य क्षेत्रमा पर्ने आर्थिक तथा सामाजिक भारलाई केवल सचेतना र रोकथामका उपायबाट शून्यमा झार्न सकिन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा सान्दर्भिकता र चुनौतीहरू

नेपालमा FASD लाई अझै पनि प्रमुख जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा औपचारिक रूपमा सम्बोधन गर्न सकिएको छैन। नेपाली सन्दर्भमा यसका केही विशिष्ट पक्षहरू निम्नलिखित छन्:

  1. सांस्कृतिक विविधता र मदिराको प्रयोग: नेपालका कतिपय जनजाति तथा समुदायमा मदिरालाई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक परम्पराको अभिन्न अङ्ग मानिन्छ (उदा. 'जाँड-रक्सी')। यसले गर्दा महिला तथा गर्भवतीहरूमा पनि मदिराको पहुँच र सेवन सहज हुने गर्छ।

  2. स्थानीय पेय पदार्थमा अल्कोहलको अनिश्चित मात्रा: घरमै बनाइने घरेलु मदिरा, छ्याङ, वा तोङ्बामा अल्कोहलको मात्रा कति छ भन्ने निश्चित हुँदैन। "थोरै त हो नि" भनेर सेवन गर्दा पनि भ्रूणलाई गम्भीर क्षति पुग्न सक्छ।

  3. स्वास्थ्य साक्षरताको कमी र अज्ञानता: ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा गर्भावस्थामा मदिरा सेवन गर्दा पाठेघरको भ्रूणमा के-कस्तो असर पर्छ भन्ने प्राविधिक ज्ञानको कमी छ।

  4. अभिलेख र अनुसन्धानको अभाव: नेपालका अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूमा जन्मजात सुस्त मनस्थिति वा व्यवहारगत समस्या भएका बालबालिकाको निदान (Diagnosis) गर्दा FASD को इतिहास खोतल्ने वा तथ्याङ्क राख्ने परिपाटी अत्यन्त सीमित छ।

निष्कर्ष तथा नीतिगत सिफारिसहरू

अन्तर्राष्ट्रिय भ्रूण अल्कोहल स्पेक्ट्रम विकार सचेतना दिवसले "स्वस्थ गर्भावस्था नै समृद्ध भविष्यको आधार हो" भन्ने मूल मर्मलाई आत्मसात् गर्छ। नेपालको जनस्वास्थ्य ढाँचामा FASD रोकथामलाई एकीकृत गर्न निम्न कदमहरू चाल्नु अपरिहार्य देखिन्छ:

  1. मातृ तथा बालस्वास्थ्य कार्यक्रममा समावेशीकरण: गर्भपतन वा गर्भपूर्व परामर्श (Pre-conception counseling) र नियमित गर्भजाँच (ANC - Antenatal Care) का क्रममा "गर्भावस्थामा मदिराको शून्य सेवन" को नीतिलाई अनिवार्य सल्लाह (Consultation) को रूपमा लागू गर्ने।

  2. महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) को परिचालन: गाउँ-घर र समुदाय स्तरमा कार्यरत स्वयंसेविकाहरूलाई FASD सम्बन्धी आधारभूत तालिम दिई घरधुरी स्तरमै चेतना फैलाउने।

  3. राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीति र पाठ्यक्रममा सुधार: विद्यालय तहको स्वास्थ्य शिक्षा पाठ्यक्रम तथा नर्सिङ र एमबीबीएस (MBBS) को अध्ययनमा FASD सम्बन्धी विषयवस्तुलाई प्राथमिकताका साथ समावेश गर्ने।

  4. अनुसन्धान तथा तथ्याङ्क सङ्कलन: नेपालका विभिन्न भौगोलिक र जातीय समुदायमा गर्भवती महिलाहरूमा मदिरा सेवनको दर र यसले पारेको प्रभावबारे वैज्ञानिक अध्ययन-अनुसन्धान सुरु गर्ने।

अन्ततः, गर्भावस्थाका नौ महिना मदिराबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनु केवल व्यक्तिगत छनोट मात्र नभएर आउँदो पुस्तालाई स्वस्थ र सक्षम बनाउने सामूहिक सामाजिक जिम्मेवारी हो।

सन्दर्भ सामग्री

  1. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA) - Fetal Alcohol Exposure and FASD Guidance.
  2. World Health Organization (WHO) - Guidelines for the identification and management of substance use and substance use disorders in pregnancy.
  3. FASD Awareness Day Historical Archives (1999).
  4. नेपाल सरकार, स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय - मातृ तथा नवजात शिशु स्वास्थ्य नीति एवं तथ्याङ्कहरू।

यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्

साझा गर्नुहोस्:

त्रुटि वा यहाँ हुनु नहुने केही देख्नुभयो? रिपोर्ट गर्नुहोस्

टिप्पणीहरू

टिप्पणी पुष्टिका लागि आवश्यक

तपाईंको नाम र टिप्पणी सार्वजनिक रूपमा देखिन्छ; इमेल देखिँदैन। स्प्याम रोक्न तपाईंको IP ठेगाना ९० दिन राखिन्छ।

सम्बन्धित सामग्री